12 słów o odcieniu pejoratywnym

Przyglądam się różnym słowom i bawię się ich brzmieniem. Ciekawi mnie etymologia, lubię odkrywać zaskakujące pokrewieństwo wyrazów, kolekcjonować ciekawe słowa. Zachwyca mnie bogactwo leksykalne języka polskiego, mnogość określeń. Stąd pomysł na wpisy tego typu.

Pierwszy wpis na temat ciekawych i dziwnych słów znajdziecie, klikając tutaj. Dzisiaj przedstawiam 11 słów o odcieniu pejoratywnym, czyli oznaczających zjawiska lub cechy negatywne.

Obskurny

To inaczej nędzny, zaniedbany, brudny. Kojarzycie prototyp aparatu fotograficznego, skrzynkę zwaną camera obscura? Łacińskie słowo obscurus oznacza właśnie coś ciemnego, ponurego.

Przykład użycia:

Co za obskurne miejsce!

Konszachty

To tajne układy w sprawach nieuczciwych, brudne interesy, nielegalne sprawki. W języku polskim dość popularne jest sformułowanie: "konszachty z diabłem", rozumiane dosłownie i w przenośni.

Od tego słowa pochodzi zdrobnienie "konszachciki" oraz czasownik "konszachtować".

Przykłady użycia:

Zamknęli się w pokoju i konszachtowali.

Miał konszachty z okolicznymi ciemnymi typkami.

Nikczemny

O dziwo, pochodzi od słowa "nic", które jest skrótem od "nico" i "niczso". Dawne "nikczemu" oznacza, że ktoś jest "ni ku czemu godny", niegodzien niczego dobrego, nic nie wart (etymologia podobna do wyrazu "nicpoń", o którym napiszę wkrótce w Słowniku inwektyw).

Ktoś nikczemny postępuje w sposób podły, godny potępienia, jego zachowanie jest niskie moralnie, haniebne, niegodziwe.

Przykład użycia:

To był nikczemny postępek.

Spelunka

Tak potocznie nazywa się obskurną knajpę, podrzędną restaurację, miejsce spotkań marginesu społecznego czy elementu przestępczego. Inaczej: mordownia.

Co interesujące, łacińskie słowo spelunca oznacza jaskinię. Na studiach czytaliśmy łacińską czytankę o lwie w "spelunce", pamiętam ją do dziś.

Przykład użycia:

Spotykali się w obskurnej spelunce.

Parszywy

Wiemy doskonale, gdyż pamiętamy ze szkoły podstawowej, że "ch" wymienia się na "sz". Jeśli zamienimy "sz" na "ch", wyrzucimy formant i dodamy inny, otrzymamy słowa "parch" i "parchaty". Brawo. Odkryliśmy etymologię słowa "parszywy".

Słowo ma dwa znaczenia: 1. pokryty parchami oraz 2. nędzny, podły, zły.

Przykłady użycia:

Był parszywą owcą w rodzinie.

Nie Twój parszywy interes!

Sromotny

To inaczej mówiąc przynoszący hańbę, wstyd (czyli srom), niechlubny. "Sromać się" to inaczej "wstydzić się". Mamy w języku polskim określenie "wargi sromowe" i grzyb zwany muchomorem sromotnikowym (obecnie podobno propaguje się nazwę "muchomor zielonawy").

Przykład użycia:

Ponieśli sromotną klęskę.

Fetor

To nieprzyjemne słówko oznacza odrażającą woń, przykry zapach, smród. Ostatnimi czasy wróciło do łask, spopularyzowane jako przydomek jednego z bohaterów "Gry o tron".

Przykłady użycia:

…wydzielając ckliwy fetor spalin (przykład z Doroszewskiego).

Co za fetor!

Jatka

Tym słowem określa się albo krwawą bójkę, albo sklep z mięsem. Dawniej jatka oznaczała miejsce uboju bydła ("pójdź do jatek i kup mięso", por. tutaj)

Przykłady użycia:

Zaraz przyjdą i urządzą tutaj niezłą jatkę.

To była krwawa jatka.

Szpotawy

To inaczej zniekształcony szpotawością, krzywy, koślawy. Słowo jest powiazane ze "szpetnym", o którym pisałam tutaj. Otóż okazuje się, że "szpotawy" i "szpetny" kiedyś oznaczały to samo.

Przykład użycia:

Masz szpotawe kolana.

Plugawy

Podstawowe znaczenie jest następujące: plugawy to ktoś, kto wywołuje obrzydzenie swoim zachowaniem, niemoralny, sprośny, bezwstydny, nieprzyzwoity. Dawniej słowem tym określano kogoś, kto budzi wstręt swoim wyglądem. Wstrętny, szkaradny, niechlujny, ohydny, obrzydliwy – jest wiele synonimów.

Słowo to jest powiązane z czasownikiem "pluć" (w XVII w. ślinę nazywano "pluną").

Przykłady użycia:

Pisał plugawą literaturę.

Wpadłeś w plugawe towarzystwo.

Barachło

Słowo wspaniałe w swym brzmieniu, bo akcent pada tu na ostatnią sylabę (pochodzi z języka rosyjskiego). Można je wypowiedzieć ze swadą, z fantazją, rzucić ze wzgardą, splunąć dla wzmocnienia efektu.

Znaczenie jest zapewne znane: bubel, chłam; to pogardliwe określenie rzeczy (lub osób!) bezużytecznych, bezwartościowych.

Przykłady użycia:

Co to za barachło mi tu przyniosłeś?

Wynocha stąd, barachło!

Niegodziwy

Człowiek niegodziwy postępuje nieszlachetnie, nieuczciwie, jest nikczemny, niecny. Czyn niegodziwy świadczy o czyjejś niegodziwości. Dosłownie oznacza to, że robi coś, czego nie godzi się, nie wypada, nie powinno się robić.

Dawniej używano też tego słowa w znaczeniu: marny, lichy.

Przykład użycia:

Pogoda jest niegodziwa! (Doroszewski tutaj)

Mój szef to człowiek niegodziwy.

***

Źródła: SJP PWN i słownik Doroszewskiego tamże, "Słownik etymologiczny języka polskiego" pod redakcją Brücknera, hasło w Wictionary.

  • Marta Jafernik

    Hm, nie wiem dlaczego, ale wśród spelunki, fetoru i innych parszywych oraz plugawych określeń 😉 słowa NIKCZEMNY I NIEGODZIWY, nadal wydają mi się, w swojej formie bardzo eleganckie, szlachetne, rycerskie…a tu takie paskudne znaczenie. Czyżby nawet słowa uczyły, że nie szata zdobi…;))). Ciekawe. Może czas przykrył patyną ich znaczenie. Przyszedł mi do głowy pomysł o miejscu, które można byłoby nazwać ANTYKWARIATEM SŁÓW – słowo ARCHAIZMY trochę dewaluuje zawartość zbioru. A w takim antykwariacie same cenne rzeczy ;)). Muszę przetestować pole rażenia i jak nadarzy się okazja, wygarnąć komuś, na temat niegodziwości i nikczemności jego postępowania ;D. A nuż sięgnie po słownik ;).

    • Koniecznie użyj! „Proszę pana, pan jest niegodziwy!”

  • Agnieszka Walas

    Barachło – piękne!