Od ablucji po atawizm, czyli ciekawe słowa na A

Wyobraźcie sobie sytuację: weekend pod namiotem w udostępnionym nam sadzie. Dojechaliśmy do gospodarstwa agroturystycznego, przywitaliśmy się z właścicielami, omawiamy sprawy, aż tu nagle pada pytanie mojego towarzysza:
– A proszę nam jeszcze powiedzieć… gdzie moglibyśmy dokonać ablucji?

Tak, ktoś takich słów używa na co dzień. I bardzo dobrze!
W dzisiejszym wpisie przyjrzymy się niezwykłym słowom rozpoczynającym się na literę A.

Ablucja

Zaczynam od słowa wspomnianego już we wstępie.
Rytualne mycie lub polewanie ciała lub przedmiotów – to znaczenie podstawowe i całkiem serio. Ale można żartobliwie rozciągnąć znaczenie. Ablucja może więc oznaczać wszelkie obmycie czy umycie. Termin przybył do polszczyzny prosto z łaciny.
Przykład użycia: Skończ już te swoje ablucje, wychodzimy!

Alibi

Powód, wytłumaczenie się z czegoś albo dowód na to, że podejrzany był w innym miejscu w czasie, gdy popełniono przestępstwo.
Ciekawostką może być dla kogoś to, że "alibi" jest nieodmienne. Ktoś ma alibi albo nie ma, mówimy o jego alibi, przyglądamy się jego alibi… W każdym przypadku forma jest taka sama.
Przykład użycia: Nie możecie mnie aresztować, mam alibi.

Alkierz

Alkierzem nazywano dawniej mały boczny pokoik służący za sypialnię. Dziś oznacza przede wszystkim wysuniętą narożną część budynku, krytą osobnym dachem.
Słowo przyszło do nas ze starofrancuskiego (arquiere – miejsce dla łuczników) za pośrednictwem języka czeskiego, który przyczynił się do tego, że polska wersja słowa kończy się rz.
Przykład użycia: Siedziała długo w swoim alkierzyku.

Akurat

Wybrałam to słowo, ponieważ może oznaczać albo potwierdzenie, albo zaprzeczenie. Zależy od kontekstu albo od tego, w jaki sposób się je wymówi. W słownikach nie znalazłam, ale może słyszeliście kiedyś "Akurat!" wymawiane z akcentem na ostatnią sylabę? Jest to dziwne i nietypowe dla języka polskiego, dla łaciny też nie, bo też znowu z łaciny zapożyczyliśmy sobie to słówko (łac. accurate – dokładnie, pilnie).
Akurat, czyli dokładnie tyle, właśnie, tak samo, tyle samo, własnie w tym czasie. Jednak jako wykrzyknik wyraża zaprzeczenie, niezgodę, sprzeciw.
Przykłady użycia:
Jako "tak": Przyjechaliśmy akurat na czas.
Jako "nie": Akurat! Jeszcze czego!

Amok

W dzieciństwie byłam wierną oglądaczką królika Bugsa. Jeden z odcinków nosił tytuł Kaczka w amoku i wtedy, w wieku wczesnym i naiwnym, byłam przekonana, że amok to taki sos. Teraz już wiem, że amok to napad szału, furii, zapamiętanie w czymś, niekontrolowana agresja. Taaaak, to by się zgadzało…
Słowo jest pochodzenia… malajskiego (malezyjskiego)! Amuk – niekontrolowany napad morderczego szału.
Przykład użycia: Ten człowiek jest w amoku, zaraz komuś zrobi krzywdę!

Apogeum

Znowu łacińskie słowo, powiedzielibyśmy. I owszem, apogeus to słowo łacińskie, ale przejęte z greki, albowiem greckie apógeios oznacza oddalony od Ziemi.
Apogeum, czyli najodleglejszy od Ziemi punkt orbity, najwyższy punkt, szczyt, największe nasilenie czegoś, rozkwit.
Przykład użycia: Osiągnął dziś apogeum swojego lenistwa.

Atawizm

Łacińskie atavus oznacza przodka, a atawizm to cofnięcie się, nawrót organizmu do wcześniejszych form rozwojowych, ujawnienie się jakiejś dawnej,  już nie dziedziczonej, cechy. Cecha właściwa dalekim przodkom (u człowieka przykładem atawizmu jest szczątkowy ogon i występowanie kłów).
Przykład użycia: Zobacz, cały dzień spędza na tym drzewie, to jakiś atawizm!

***

W notatniku miałam jeszcze androny, ale pisałam o nich tutaj.
Jeśli interesuje Was więcej ciekawych słówek, można je znaleźć pod wspólnym hasłem: Są różne słowa.
W tworzeniu wpisu jak zwykle pomocne okazały się słowniki: wyrazów obcych Kopalińskiego, etymologiczny Brücknera, słownik Doroszewskiego i SJP PWN, a także Wielki Słownik Języka Polskiego.