Cham, cherlak, chuligan… Wyrazy obelżywe i negatywne określenia na ch

Obelgi opisane do tej pory znajdziesz tutaj.

Ale zanim przejdziemy do wulgaryzmów, zaczniemy od klasyki, czyli od chama.

Cham

Od dawna nazywa się tak człowieka ordynarnego, grubiańskiego, nieokrzesanego. W gwarach, a dawniej wśród warstw uprzywilejowanych – pogardliwie i obelżywie określano tym słowem wieśniaka, chłopa, człowieka z niższej klasy społecznej. Czytaliście "Chama" Orzeszkowej? Głównym bohaterem jest prosty chłop ze wsi, który musi bić żonę, żeby się nie łajdaczyła.

W XVII wieku powstawały "Księgi chamów" – Liber chamorum – spisy mieszczan ośmielających się podszywać pod szlachtę.

Cham to postać ze Starego Testamentu, syn Noego, a ojciec Kanaana. Noe wyklął go za niewłaściwe, sprośne zachowanie (śmiał się z ojca, kiedy ten nadużył wina i zasnął nago, a mógł go okryć kocem, nie patrząc nań, jak uczynili to Sem i Jafet). Potomkowie Chama, Kananejczycy, podobnie jak Kainici, zostali uznani za ludzi gorszych, niemiłych Bogu, zachowujących się źle i nie tak, jak każe obyczaj.

Ciekawe to zjawisko słowotwórcze: hebrajskie imię biblijnej postaci zaczęło występować w funkcji wyrazu pospolitego. Inne przykłady apelatywizacji (przekształcenia nazwy własnej w wyraz pospolity) to jasiek czy bogdanka.

Słowo "cham" jest dość produktywne – od niego pochodzą m.in.: chamidło, chamisko, chamski, chamuś (?), chamka, chamica, chamstwo.

Ciekawostka: W XVII w. chana nazywano chamem (przypadek? pyta retorycznie Brückner w swoim słowniku).

Przykład użycia: "Magister cham i prostak" (nagłówek "NIE")

Cherlak

Jest to osoba słaba, wątła, chuda, chorowita, mizerna, podupadająca na zdrowiu, niedomagająca, z trudem utrzymująca się przy życiu. W dialektach cherać/chyrać to inaczej niedomagać, przewlekle chorować. Z tym znaczeniem związane jest charleć – kaszleć, mieć zapalenie płuc, dogorywać, konać (ciekawa gradacja znaczenia i spotęgowanie nieszczęścia).

Doroszewski dodaje jeszcze jedno znaczenie: otóż w łowiectwie cherlak oznacza zwierzę wynędzniałe, podlegające odstrzałowi selekcyjnemu.

Przykład użycia: "Przed komisją staną tytani i cherlaki" (tutaj) czy też wstrząsające wyznanie modela: "Byłem cherlakiem z wielkimi zębami" (stąd).

Chimeryk

Chimerykiem możemy nazwać człowieka o zmiennym, kapryśnym usposobieniu, kierującego się kaprysem czy fantazją. Zależnie od kontekstu i intencji osoby mówiącej słowo to może być obraźliwe lub pogardliwe albo też całkiem neutralne. Ale skąd się wzięło?

Łac. chimaera z gr. chimaira oznacza kozę, a dosłownie kózkę tej zimy, jednozimkę. Ale mitologiczna chimera prócz tułowia kozy miała dodatkowo głowę lwa i węża zamiast ogona. No i jeszcze ziała ogniem. Wnioskując po wyglądzie, chimera nie mogła się zdecydować, którym zwierzęciem chce być – stąd chimeryk zmiennym jest.

Kopaliński podaje bardzo zgrabne synonomy: fantasta i kapryśnik.

Przykład użycia: "Zagrają chimerycy" (źródło tutaj).

Chłystek

To młody niepoważny człowiek bez doświadczenia, młokos, fircyk, smarkacz. Ukraińskie słowo "chłystyk" oznacza mały batog (bicz do batożenia), a przenośnie chudopachołek, hołysz, czyli biedak, nędzarz. Tak też rozumiano to słowo w dawnej Polsce.

Chłystek pochodzi od zapomnianych już wyrazów chłąd, chlust – łodygi, badyl, drążek, ale też wynędzniały, chwiejący się, słaby.

Przykład użycia: Czy byle chłystek może wykorzystać damę? (tutaj).

Chochoł

Tak nazywa się słomiane okrycie drzewek, by ochronić je przed mrozem. Chochoł jako postać pojawia się w "Weselu". Jest Dolina Chochołowska i wieś Chochołów. Jednym z błędów logicznych jest sfizmat rozszerzenia zwany atakowaniem chochoła – wyolbrzymienie argumentu oponenta (można przeczytać o tym np. tutaj).

W języku staropolskim chochoł był to czub, wierzch. W dialektach nazywano tak m.in. sterczący czub włosów. Stąd pogardliwe określenie Ukraińców (chochoły, chachoły, chochły, chachły) używane przez Polaków, Białorusinów i Rosjan. Popularna kozacka fryzura osełedec to wąski kosmyk na czubku ogolonej głowy (np. taki). Rosjanie nazwali ją właśnie chachołem.

Chochoł to także przebieraniec owinięty w słomę i straszący w zapusty; strach na wróble, widziadło, strach. Ktoś nazwany chochołem wygląda jak wiecheć słomy i strach na wróble. Ale chochoł to także potargana fryzura, przypominająca taki snopek.

Można jeszcze dodać, że słomiana wiązka rozumem nie grzeszy, więc chochoł to także ktoś głupi, ograniczony (chochola umysłowość).

Przykład użycia: "Ty warchole, chochole, syjonisto!" (stąd).

Chojrak

Potocznie chojrakiem określa się człowieka zuchwałego, popisującego się odwagą, krzykacza. Od tego słowa pochodzą też chojracki, chojractwo czy chojraczyć.

Budowa tego wyrazu jest związana z cząstką słowotwórczą choj- choi, choinka, choja, chojka, chojar – młode drzewo iglaste, krzew, a także gałęzie drzew iglastych. Może dlatego, że chudy, a się stawia.

Niektóre źródła podają, że prasłowo choj/hoj oznacza stojący prosto, prężny. Czyli chojrak zuchwale się popisuje i prężnie wystawia klatę. Może o to tutaj chodzi.

Przykład użycia: "No, jak tam, chojraki?" (stąd).

Cholera

To rodzaj choroby zakaźnej, ale też wyzwisko lub przekleństwo.

Bycie cholerykiem oznacza rodzaj temperamentu (gr. chole – żółć). Według podziału Hipokratesa, zależnie od tego, jaki płyn ("humor") przeważa w naszym organizmie, taki mamy temperatment. Można mieć dużo flegmy, krwi albo właśnie żółci.

Stwierdzenie "ale z niej cholera!" oznacza to osobę gwałtowną, mściwą, potrafiącą uprzykrzyć życie. Z cholerą lepiej nie zadzierać.

Jako przekleństwo funkcjonuje np. w wyrażeniach: idź do cholery! Niech to cholera weźmie! W porównaniu z kurwą, pierdoleniem i chujem jest to dość łagodny wulgaryzm, z powodzeniem może być stosowany w serialach TVP zamiennie z "o kurczę!".

Przykład użycia: "Zośka, cholero jedna, gdzie wódka?" (niezawodny Doroszewski).

Chuchro

Ludowe słowo "chęchy" oznaczało nieużytki, zielsko (od tego też mamy czasownik chachmęcić). Chuchro to zbutwiałki, a chuchra – wnętrzności rybie. Chuchrak – mizerak, chudeusz.

Od XIX w. chuchrem nazywa się istotę słabą, mizerną, wątłą, delikatną, drobną. Chuchro to człek słabowity albo zdziecinniały staruszek. Inne znaczenia: kiszki, wnętrzności ludzkie lub zwierzęce, a ponadto odłamek spróchniałego drewna.

Zapewne chodzi o coś/kogoś nadmuchanego, lekkiego, wypełnionego chuchem (od słowa chuchać). Czyli chuchro jest takie lekkie, że byle wiatr zawieje i strąci, przewróci.

Przykład użycia: "Najpierw chuchro, teraz niemal kulturysta" (Wprost o Lewandowskim).

Chudopachołek

Ten wyraz ma sporo wspólnego z chujcem. Słowotwórstwo potrafi nieraz zaskoczyć. Ale po kolei.

Brückner podaje, że wyrazy "chudy", "chuderlawy", "chudoba" oznaczają ubóstwo i biedę. Chudopachołek to człowiek biedny, a przez to pomiatany i pogardzany. Dawniej chudopachołkiem zwano człowieka z ubogiej szlachty lub niższych warstw społecznych, człowieka niskiego stanu.

Od słowa "chudnąć" pochodzi chudziec. Ale forma dopełniacza, czyli "chudźca", nie była dla naszych przodków prosta do wymówienia. Tak samo jak "ociec – oćca" uproszczono w wymowie do "ojca", tak "chudźca" zmieniono na "chujca". I tak powstał chujec – określenie chudego wieprza.

Określenie "chudy" łączyło się ze znaczeniami mały, drobny, zły. To ciekawe, że chudość dawniej kojarzyła się źle. Tłuste lata były dobre, a grubi szlachcice stali wysoko w hierarchii społecznej. Chudy był godzien pogardy, biedny, na szarym końcu Dzisiaj jest cokolwiek odwrotnie.

Przykład użycia: Księżniczka i chudopachołek (tytuł książki).

Chuj

To wulgarne określenie penisa albo wyzwisko stosowane wobec mężczyzny (bolesna obelga: "Jesteś chujem złamanym!" albo klasyczna "Ty chuju!").

Etymologia jest niejednoznaczna do określenia, ale podsuwa nam kilka tropów. Po pierwsze chujec, o którym pisałam nieco wyżej przy okazji chudopachołka. Tworzenie nowych słów poprzez skracanie to dość częsty zabieg (zwie się to derywacją wsteczną). To wyjaśniałoby powstanie inwektywy – w końcu porównanie kogoś do chudego wieprza to nic przyjemnego.

Po drugie chuj może pochodzić od indoeuropejskiego słowa "choi/hoi" czyli stojący prosto, prężny (stąd też chojna, choinka, a także chojrak). I tutaj chodziłoby o określenie penisa i podkreślenie pewnej jego istotnej cechy…

Brückner pisze, że chaja, chajawica, chujawica, chujawa to dawne gwarowe określenia niepogody, zawieruchy. Być może te słowa są po prostu podobnie zbudowane, nie muszą być spokrewnione. Niby jak połączyć penisa z brzydką pogodą?

Obelżywe słowo określające człowieka stało się bardzo popularne w innych wulgarnych sformułowaniach, jako wykrzyknienie, określenie czegoś itp. Wiele przykładów użycia dostarcza poniższy obrazek (prawdopodobnie stąd).

chO tym, dlaczego porównanie kogoś do narządu płciowego jest obraźliwe i wulgarne, napiszę szerzej w osobnym wpisie. Temat jest zdecydowanie wart zgłębienia.

Jeszcze tylko dodam, że chuj to wyraz uznawany za wulgarny, czyli mocno wyrażający uczucia pełne niechęci i agresji, pokazujący skrajnie negatywny stosunek do ludzi czy zjawisk. Wulgaryzmy stosowane jako przecinek świadczą o ubóstwie języka, to oczywiste.

Chuligan

Słownik Języka Polskiego podaje, że jest to człowiek naruszający normy współżycia społecznego. Krótko mówiąc: awanturnik, łobuz, ulicznik. Zapożyczyliśmy tę nazwę z angielskiego hooligan (Hooligan czy też Houlihan to nazwisko irlandzkiej rodziny złodziejaszków żyjących i działających w Londynie w XIX/XX w.) za pośrednictwem rosyjskim (stąd chuligan, a nie huligan).

Wyrazy pokrewne: chuligański, chuliganka (to czynność chuliganienia albo dziewczyna-chuligan), chuliganić, chuliganić się, chuliganeria, chuliganienie.

Przykład użycia: "Chuligan w muszce" (to o pewnym znanym nam polityku).

"Chuligan terroryzuje Sławno" (nagłówek stąd).

***

Pisząc słownik inwektyw nie namawiam nikogo do obrażania innych. Chcę się przypatrzeć słowom, które w języku polskim istnieją, odkryć, jak powstały i kiedy są używane, a także podpatrzeć rodziny wyrazów, nieraz bardzo ciekawe. Jeśli tak zastanowić się, kto dawniej był wart obrażania czy pogardy i dlaczego – czyż nie świadczy to o naszym widzeniu świata, o kierarchii wartości i ważności?

***

W tym odcinku bardzo pomocne okazały się następujące źródła:

to, co zawsze, czyli SJP, Wikisłownik i moja etymologiczna baza (słowniki Brücknera i Borysia),

Hasło chochoł w Miejskim Słowniku Slangu i mowy potocznej,

Hasło chachoł w WIkipedii,

I. Płóciennik, D. Podlawska, Słownik wiedzy o języku, Bielsko-Biała 2004

oraz Forum Historyków.