Najkrótsza lekcja poezji: „Przemiany” Leśmiana

Ponieważ liryka to ulotne wrażenie, impresja, oto najkrótsza lekcja poezji, odcinek pierwszy. Specjalnie nie umieszczam całości, ale zachęcam do przyglądania się fragmentom. Leśmian akurat się do tego nadaje – by smakować każde słowo i każdy koncept.

Tej nocy mrok był duszny i od żądzy parny,

I chabry, rozwidnione suchą błyskawicą,

Przedostały się nagle do oczu tej sarny,

Co biegła w las…

Zadanie domowe.

1. Znajdź resztę wiersza.

2. Delektuj się.

Jak inaczej nazwać brednie i niedorzeczności?

Brednie, bzdury, niestworzone rzeczy… Czasem mamy ochotę powiedzieć rozmówcy, że nie chcemy już słuchać tych głupot, głupstw czy bzdur, że te opowieści sąsiada czy koleżanki z pracy to zwyczajne bajdurzenie i same niedorzeczności. Możemy użyć bardziej potocznych określeń: pierdoły, bujda, lipa, blaga czy (uwaga, wulgarne) duperele i duperelki albo użyć dziwnych metafor typu trele morele czy koszałki-opałki.

Jednakże można wyrazić się inaczej, ładniej, dziwniej. Przygotowałam listę zamienników, których można użyć, gdy ktoś po prostu gada głupoty.

Androny

Ktoś plecie androny, czyli opowiada głupstwa, słowa bez sensu, niewiarygodne historie, mówi bez zastanowienia, plecie trzy po trzy. Co ciekawe, andron to greckie słowo, które oznaczało kręte korytarze, zaułki.

Przykład użycia:

Pan Marcin plecie androny! (J. Brzechwa, "Androny")

Baliwernie

To słowo spotkałam w książce "Moje pierwsze samobójstwo" J. Pilcha. Słownik wyrazów obcych wyjaśnia, że są to wypowiedzi, których nie można traktować serio, niestworzone rzeczy, androny, brednie. Słowo pochodzi z francuskiego baliverne (bzdury), a to z prowansalskiego baiuverno (iskra).

Przykład użycia:

W internecie zdarza mi się czytać rozmaite baliwernie.

Banialuki

Brednie, niedorzeczności. Pamiętam, że na studiach polonistycznych jedną z lektur staropolskich była historia o królewnie Banialuce (pełny tytuł to "Historyja ucieszna o zacnej królewnie Banialuce ze wschodniej krainy") pióra Hieronima Morsztyna. Tytuł był wysoce adekwatny do treści, ale zapewne o to chodziło.

Przykład użycia:

Czytam, czytam, ale ktoś tu banialuki powypisywał!

Dyrdymały

Słowo jest potoczne i dość dobrze znane, ale postanowiłam się nim zająć z uwagi na ciekawe brzmienie i niejasną etymologię. Można sobie powtarzać długo, aż dojdzie do satiacji semantycznej.

Może nie wszyscy wiedzą, że w liczbie pojedynczej jest nie dyrdymał, a dyrdymała. Słownik etymologiczny Brücknera zawiera inne wersje tego słowa (ydrdymałka, derdymałka) wraz z informacją: "przytacza się jako próbki słów sztucznych" – pleść dyrdymałki, czyli opowiadać brednie.

Przykład użycia:

Jakie dyrdymały mi tu opowiadał!

Fantasmagorie

Dokładnie znaczy to: fantastyczne wizje stworzone przez bujną wyobraźnię, złudzenia, urojone obrazy.

Jeśli mówimy, że ktoś opowiada swoje fantasmagorie, sugerujemy, że ma niezłe wizje, w które w dodatku sam święcie wierzy.

Przykład użycia:

Nic takiego nie powiedziałam, to są jakieś fantasmagorie.

Fantazmaty

Słowo podobne do poprzedniego zarówno w budowie, jak i znaczeniu. Fantazmat to wytwór bujnej wyobraźni, wizja. Można więc powiedzieć, że w fantasmagoriach widzimy fantazmaty.

Przykład użycia:

Co za fantazmaty, nie wierzę w ani jedno jego słowo.

Farmazony

Lubię to słowo, brzmi tak, jakby było (na)dęte, nadmuchane, niepotrzebnie wyolbrzymione, kojarzy mi się zresztą z puzonem i zadęciem.

Farmazon to dawne określenie oszusta, masona, wolnomyśliciela, ale w liczbie mnogiej słowo to oznacza właśnie banialuki, androny i brednie.

Przykład użycia:

Niezłe farmazony!

I to jest piękna puenta.

***

Źródła:

Wikipedia, wikisłownik, i SJP PWN, "Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" W. Kopalińskiego, "Słownik etymologiczny języka polskiego" A. Brücknera.

 

Najkrótsza lekcja polskiego: satiacja semantyczna

Mieliście kiedyś taką sytuację, że powtarzaliście jakieś słowo, dopóki nie straciło ono dla Was znaczenia? Gdy byłam mała, ze zdziwieniem powtarzałam słowo "majtki". Brzmiało tak zabawnie. W pewnym momencie było już tylko tym brzmieniem, bo przestało znaczyć cokolwiek.

To zjawisko, Moi Drodzy, nazywa się satiacją semantyczną.

Zadanie domowe: wybierzcie sobie jakieś słowo i powtórzcie je sobie tyle razy, by zaszła satiacja semantyczna. Satiacja, satiacja, satiacja.

Koniec lekcji.

woman_taking _notes_hires-designerpics

(dziewczynka notuje definicję satiacji semantycznej; źródło zdjęcia)

12 słów o odcieniu pejoratywnym

Przyglądam się różnym słowom i bawię się ich brzmieniem. Ciekawi mnie etymologia, lubię odkrywać zaskakujące pokrewieństwo wyrazów, kolekcjonować ciekawe słowa. Zachwyca mnie bogactwo leksykalne języka polskiego, mnogość określeń. Stąd pomysł na wpisy tego typu.

Pierwszy wpis na temat ciekawych i dziwnych słów znajdziecie, klikając tutaj. Dzisiaj przedstawiam 11 słów o odcieniu pejoratywnym, czyli oznaczających zjawiska lub cechy negatywne.

Obskurny

To inaczej nędzny, zaniedbany, brudny. Kojarzycie prototyp aparatu fotograficznego, skrzynkę zwaną camera obscura? Łacińskie słowo obscurus oznacza właśnie coś ciemnego, ponurego.

Przykład użycia:

Co za obskurne miejsce!

Konszachty

To tajne układy w sprawach nieuczciwych, brudne interesy, nielegalne sprawki. W języku polskim dość popularne jest sformułowanie: "konszachty z diabłem", rozumiane dosłownie i w przenośni.

Od tego słowa pochodzi zdrobnienie "konszachciki" oraz czasownik "konszachtować".

Przykłady użycia:

Zamknęli się w pokoju i konszachtowali.

Miał konszachty z okolicznymi ciemnymi typkami.

Nikczemny

O dziwo, pochodzi od słowa "nic", które jest skrótem od "nico" i "niczso". Dawne "nikczemu" oznacza, że ktoś jest "ni ku czemu godny", niegodzien niczego dobrego, nic nie wart (etymologia podobna do wyrazu "nicpoń", o którym napiszę wkrótce w Słowniku inwektyw).

Ktoś nikczemny postępuje w sposób podły, godny potępienia, jego zachowanie jest niskie moralnie, haniebne, niegodziwe.

Przykład użycia:

To był nikczemny postępek.

Spelunka

Tak potocznie nazywa się obskurną knajpę, podrzędną restaurację, miejsce spotkań marginesu społecznego czy elementu przestępczego. Inaczej: mordownia.

Co interesujące, łacińskie słowo spelunca oznacza jaskinię. Na studiach czytaliśmy łacińską czytankę o lwie w "spelunce", pamiętam ją do dziś.

Przykład użycia:

Spotykali się w obskurnej spelunce.

Parszywy

Wiemy doskonale, gdyż pamiętamy ze szkoły podstawowej, że "ch" wymienia się na "sz". Jeśli zamienimy "sz" na "ch", wyrzucimy formant i dodamy inny, otrzymamy słowa "parch" i "parchaty". Brawo. Odkryliśmy etymologię słowa "parszywy".

Słowo ma dwa znaczenia: 1. pokryty parchami oraz 2. nędzny, podły, zły.

Przykłady użycia:

Był parszywą owcą w rodzinie.

Nie Twój parszywy interes!

Sromotny

To inaczej mówiąc przynoszący hańbę, wstyd (czyli srom), niechlubny. "Sromać się" to inaczej "wstydzić się". Mamy w języku polskim określenie "wargi sromowe" i grzyb zwany muchomorem sromotnikowym (obecnie podobno propaguje się nazwę "muchomor zielonawy").

Przykład użycia:

Ponieśli sromotną klęskę.

Fetor

To nieprzyjemne słówko oznacza odrażającą woń, przykry zapach, smród. Ostatnimi czasy wróciło do łask, spopularyzowane jako przydomek jednego z bohaterów "Gry o tron".

Przykłady użycia:

…wydzielając ckliwy fetor spalin (przykład z Doroszewskiego).

Co za fetor!

Jatka

Tym słowem określa się albo krwawą bójkę, albo sklep z mięsem. Dawniej jatka oznaczała miejsce uboju bydła ("pójdź do jatek i kup mięso", por. tutaj)

Przykłady użycia:

Zaraz przyjdą i urządzą tutaj niezłą jatkę.

To była krwawa jatka.

Szpotawy

To inaczej zniekształcony szpotawością, krzywy, koślawy. Słowo jest powiazane ze "szpetnym", o którym pisałam tutaj. Otóż okazuje się, że "szpotawy" i "szpetny" kiedyś oznaczały to samo.

Przykład użycia:

Masz szpotawe kolana.

Plugawy

Podstawowe znaczenie jest następujące: plugawy to ktoś, kto wywołuje obrzydzenie swoim zachowaniem, niemoralny, sprośny, bezwstydny, nieprzyzwoity. Dawniej słowem tym określano kogoś, kto budzi wstręt swoim wyglądem. Wstrętny, szkaradny, niechlujny, ohydny, obrzydliwy – jest wiele synonimów.

Słowo to jest powiązane z czasownikiem "pluć" (w XVII w. ślinę nazywano "pluną").

Przykłady użycia:

Pisał plugawą literaturę.

Wpadłeś w plugawe towarzystwo.

Barachło

Słowo wspaniałe w swym brzmieniu, bo akcent pada tu na ostatnią sylabę (pochodzi z języka rosyjskiego). Można je wypowiedzieć ze swadą, z fantazją, rzucić ze wzgardą, splunąć dla wzmocnienia efektu.

Znaczenie jest zapewne znane: bubel, chłam; to pogardliwe określenie rzeczy (lub osób!) bezużytecznych, bezwartościowych.

Przykłady użycia:

Co to za barachło mi tu przyniosłeś?

Wynocha stąd, barachło!

Niegodziwy

Człowiek niegodziwy postępuje nieszlachetnie, nieuczciwie, jest nikczemny, niecny. Czyn niegodziwy świadczy o czyjejś niegodziwości. Dosłownie oznacza to, że robi coś, czego nie godzi się, nie wypada, nie powinno się robić.

Dawniej używano też tego słowa w znaczeniu: marny, lichy.

Przykład użycia:

Pogoda jest niegodziwa! (Doroszewski tutaj)

Mój szef to człowiek niegodziwy.

***

Źródła: SJP PWN i słownik Doroszewskiego tamże, "Słownik etymologiczny języka polskiego" pod redakcją Brücknera, hasło w Wictionary.

Najkrótsza lekcja polskiego: antonimy

Antonimy – para wyrazów o znaczeniu przeciwstawnym.

Przykłady:

jakość – jakoś

cudnie – cuchnie

dewocja – dewiacja

spierać się – wspierać się

honor – horror.

***

Wybieram pary wyrazów bardzo podobnie brzmiących, bo tak jest ciekawiej. Lubię obracać w myślach znaczenia słów. Język polski niezmiennie mnie zadziwia i zachwyca.

11 słów, które znacząco ubarwią Twoją wypowiedź

Nasza codzienna komunikacja nie musi być banalna, a słowa, których używamy, prócz pełnienia swojej funkcji mogą też zdobić i ubarwiać wypowiedź, cieszyć i zadziwiać rozmówcę, a nawet wprawić go w lekkie osłupienie. Postanowiłam przyjrzeć się ciekawym słowom i co jakiś czas przedstawiać je tutaj. Część na pewno znacie, tym bardziej zachęcam do używania.

Kwapić się

Kwapić się to inaczej być skorym do czegoś, zabierać się z ochotą, skwapliwie, raźno.

Ktoś się kwapi lub – nawet częściej – nie kwapi się do czegoś. Zauważyłam, że ten czasownik występuje częściej w przeczeniach. Ale prócz tego ktoś może być też skwapliwy i robić coś skwapliwie. Czyż te słówka nie brzmią intrygująco? Czy nie zwracają uwagi, choćby przez samą trudność wymawiania?

Przykłady:

Jakoś nie kwapisz się do tej roboty.

Aż się kwapił, żeby zrobić jej kawał.

Niesnaski

Nie życzę Wam niesnasek, ale samo słowo uważam za całkiem miłe w brzmieniu i jakby takie do głaskania. Jak łasiczka. Aż dziw, że oznacza ono tak przykre rzeczy jak sprzeczki, nieporozumienia i konflikty.

Przykłady:

Między nimi były jakieś niesnaski.

Już mam dość tych niesnasek w pracy.

Mitrężyć (się)

Mam szczególny sentyment do tego słowa, bo często używała go moja babcia. Znaczy ono tyle co zwlekać z czymś, marnować czas.

Przykłady:

Zmitrężył tyle czasu.

Mitrężyłem się w łóżku całe przedpołudnie.

Zbesztać

Nie trzeba zawsze opieprzać, opierdzielać, opierniczać, ochrzaniać. Można besztać. Lepiej brzmi?

Przykład:

Zbeształ mnie za to.

Zostałam zbesztana.

Frymuśny

To inaczej wymyślny, fantazyjny. Niemalże to samo, co "fikuśny", a jednak mądrzej brzmi.

Przykład:

Ale masz frymuśne kapcie.

Co za frymuśny domek!

Zadzierzgnąć

Dosłowne znaczenie (zaciągnąć pętlę) stało się metaforą: nawiązać kontakt z kimś, czymś, zacieśnić relacje. Gdy myślę o tym słowie i chcę je wypowiedzieć, muszę się zastanowić, czy aby na pewno nie ma tam rż. Ale nie, nie ma. Sprawdzałam.

Przykłady:

Podczas wspólnych podróży zadzierzgnęliśmy więź.

Nasz związek się zadzierzgnął.

Szpetny

Słowo na pewno znane, choć chyba zbyt rzadko je słyszę. Może ludzie, których słucham, są zbyt grzeczni, by mówić o kimś, że jest brzydki.

Szpetotą nazwiemy coś niestetycznego, odrażającego, budzącego odrazę ze względu na swoją nieprzyzwoitość. Szpetny może być również czyn: szpetny postępek jest nieuczciwy, niegodny, niemoralny. Taki bardzo fuj.

Słyszałam historię, jak to pewna nauczycielka rozpoczynająca pracę musiała uzyskać od lekarza zaświadczenie o tym, że na pewno nie jest szpetna, bo jeśli jest, to może wystraszyć dzieci i jest to ważkie przeciwwskazanie do wykonywania zawodu. Ale nie wiem, czy to prawda. Ja już takiego zaświadczenia nie musiałam mieć, a też się czasem w szkole pojawiam.

Przykłady:

Ale ona ma szpetnego psa!

Działy się rzeczy szpetne (bardzo piękny przykład z prozy J. Pilcha).

Baczyć

Inaczej mówiąc: uważać, pilnować. To słowo trochę wychodzi z użycia, ale ja bym go broniła. Zwłaszcza pierwszy przykład jest dla mnie mocno inspirujący.

Przykłady:

Bacz na słowa!

Bacz na dziecko, żeby nie wpadło do jeziora.

On nie baczył na nią.

Winszować

Słowo znane w dwóch znaczeniach: przede wszystkim gratulować (winszuję Ci czegoś), ale też – jak się okazuje – składać życzenia (winszuję Ci, abyś…). Dla mnie to słowo brzmi tak, że daje duże pole do interpretacji: czy była w tym ironia, złośliwość, szczypta uszczypliwości? Spójrzcie tylko na poniższe przykłady użycia.

Przykłady:

Powinszować takiej córki.

Winszuję Ci Twej mądrości.

Powinszowałeś mu już?

Niebywały

To inaczej: niezwykły, niespotykany. Czyli taki, który nie bywa, to znaczy, którego nie spotyka się zbyt często. Słowo niby znane, ale chyba dość rzadko używane. Uważam to za skandal.

Przykład:

Coś niebywałego!

Niebywały wyczyn!

Uchybić

Oznacza naruszyć przepis, nakaz, normę lub zwyczaj; postąpić w taki sposób, że ktoś czuje się obrażony lub poniżony. Uchybienie to skutek zaniedbania, niedopatrzenie w czymś; ale także wykroczenie przeciw jakimś normom, przepisom, zwyczajom itp.; zachowanie obrażające kogoś.

Przykłady:

Uchybił swej sławie człowieka roztropnego (ten przykład mnie urzeka, zapisałam go kiedyś w notatniku. Niestety bez źródła. Niech tu sobie siedzi. Może ktoś się przyzna do autorstwa).

Uchybiłeś mu.

Żeby nie uchybić nakazom gościnności, zdjął buty w przedpokoju.

***

Ps. Podczas przygotowania dzisiejszego wpisu korzystałam tylko z jednego słownika, i to jeszcze w stanie najwyższego lenistwa użyłam jedynie jego wersji elektronicznej (którą w razie potrzeby znajdziecie pod tym adresem).

writing_pencil_hires-designerpics

(notatnik do zapisywania frymuśnych słówek: widać, że ręka aż kwapi się do zapisywania; fotografia z darmowego i legalnego źródła)

***

Gdybym chciała postępować według rad dla blogerów, w tym miejscu napisałabym coś w stylu: "Które z tych słów najbardziej Wam się podoba? A może dodalibyście coś od siebie? Napiszcie koniecznie".

Ale Szanowny Czytelnik już wie, że jestem nienachalna. Ale napisać może, z chęcią poczytam.

1 2 3