Galeria muzealnych ciekawostek

Słyszałam, że Instagram służy przede wszystkim do fotografowania jedzenia. Jeszcze nie odważyłam się pokazać światu mojego śniadania i nie wiem, czy i kiedy to nastąpi. To narzędzie służy mi raczej do dokumentowania rozmaitych ciekawostek, rzeczy, które zwróciły uwagę, zachwyciły, rozczuliły czy zdumiały. Jakoś tak się dziwnie składa, że spora część z nich pochodzi z muzeów.

Kto jeszcze nie widział, zapraszam.

dentysta

Witamy u dentysty (Muzeum w Raciborzu)

 

podręcznik

Dentysta ów uczył się pilnie, np. z takiego podręcznika (Racibórz ponownie)

szkłoOszklone eksponaty muzeum w Uppsali. Gra świateł

miś czy cośNiedźwiedź? Kosmita? Nie, to kolędnik z Muzeum w Raciborzu!

krzesłoTo raczej galeria niż muzeum: w hostelu w Sztokholmie napotkaliśmy krzesło van Gogha, tylko bez fajki

mamuciTrzy mamucie zęby (Muzeum w Raciborzu)

siekierkaGroźna para (Szczepan Mucha, "Maślara", "Drwal", Muzeum Etnograficzne w Krakowie)

buciki samaBuciki małego Saama. Nordiska Museet w Sztokholmie (mogłabym tam zamieszkać)

frasobliwi          Jezusowie frasobliwi (Muzeum Etnograficzne w Krakowie) stołek piesStołek-pies nieco obrażon (Nordiska Museet)

łapkaWIelce gustowny świecznik (Nordiska Museet)

realnośćRealność została osierocona (Muzeum Etnograficzne w Krakowie)

piesekPiesek o (o)błędnym spojrzeniu. Maska kolędnika z Muzeum w Raciborzu

misiek wkurzonyTen niedźwiedź albo się rozzłościł, albo tańczy (Muzeum Etnograficzne w Krakowie)

raciczkaIdealny prezent pod choinkę według Szwedów: świńska raciczka; jest nawet liścik (Nordiska Museet)

kopytko Fragmenty mioceńskich zwierzątek (zamek w Dobczycach)

zasmucn misiekMisiek zasmucony (Nordiska Museet)

konewka na lisyI na końcu coś, co wydaje mi się najbardziej zadziwiające. Konewka na lisy z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak to brzmi! Konewka! Na lisy!

Podsumowanie na umowny koniec umownego roku

Ktoś kiedyś ustalił, że jeden rok będzie kończył się dziś, a nowy zaczynał jutro (wiadomo kto, ale nie o to chodzi). Rok to tak naprawdę bardzo umowna sprawa.

Są różne początki. 1 stycznia, 1 września, adwent jako początek roku kalendarzowego. Jak patrzę na przyrodę, to mam wrażenie, że rok zaczyna się wiosną, ale co ja tam wiem. Zresztą – moim życiem rządzi jeszcze inny rytm. Od szóstego roku życia (tak, tak, byłam prekursorką ruchu sześciolatków w szkole, zanim to stało się przewidziane ustawą) aż po dziś dzień jest on ustalany przez rozpoczynający się rok szkolny lub akademicki. Wszelkie planowanie, ustalanie grafiku i ewentualne postanowienia przypadają na wrzesień lub październik.

***

Ponieważ mam permanentne kłopoty z pamięcią, zupełnie umyka mi, co wydarzyło się w pierwszych trzech kwartałach roku. Styczeń pamiętam jak przez mgłę, całe ferie robiłam korektę przewodnika, następne miesiące zlewają się i pokrywają kurzem i pyłem aż do wakacji, które dość dobrze wyryły mi się w pamięci. Aha, w tym czasie jeszcze miałam dwa ważne wydarzenia rodzinne i jeden świetny wyjazd. Jednak te kilka wspomnień to za mało na podsumowanie roku.

Ale przecież mogę podsumować Czeremchową i jej dotychczasowy żywot w internetowej rzeczywistości. Projekt (głupio mi pisać blog, ponieważ – jak wiadomo – nie czuję się blogerką) rozpoczął się we wrześniu. Pisanie tutaj daje mi dużo radości i spełnienia. Kiedy coś robicie, zdarza się Wam czuć, że to jest TO? Że jesteście na właściwym miejscu, że macie coś swojego i to daje Wam spełnienie? Że w ten sposób najpełniej realizujecie to, do czego się nadajecie? Że to Wam po prostu pasuje? No więc właśnie.

pen_paper_hires-designerpics

(Zdjęcie z tej strony, ale trochę oszukane. Kawa musi być ze śmietanką).

Nieraz spędzam poranki w okopach słowników, robię notatki w czytelni, czując się tak, jakbym przeniosła się w czasy studenckie, na przypadkowych karteczkach zapisuję frazy i słówka, w Evernote mam notatnik pod tytułem Blog i pośpiesznie gromadzę tam pomysły, karygodnie mnożąc literówki, podczas zebrań (ćśśś!) robię plany wpisów i ustalam kolejność publikacji.

Krótko mówiąc: cieszę się z tego, że mam miejsce do pisania i jest ktoś, kto chce to czytać. To mnie mobilizuje i daje dużo energii. Tak więc – ekhm – dzięki.

***

A teraz podsumowanie właściwe.

Teksty, które napawają mnie szczególną dumą:

Jak mi się pisze

Jesień w moim mieście.

Teksty dla mnie ważne, osobiste i poruszające:

Nie czuję się. O byciu niedostatecznie dobrym

Pierwszy krok jak przez rzekę. O niepewności na ulicy.

Tekst chyba najbardziej popularny:

13 rzeczy, których nauczył mnie mój mąż,

choć najwięcej komentarzy miały ex aequo

Kto to jest święty

Wegetarianizm a sprawa boczku

Szkoła życia: nowy plan lekcji

oraz

Irytujące zachowania społeczne.

Komentarzy pod tymi wpisami było 7. Jest to (jak na niszowość tego miejsca) liczba zawrotna i imponująca. Jestem pod wrażeniem i piszę to bez ironii, sama prawie nigdy nie komentuję wpisów, nawet wtedy, kiedy faktycznie mi się podobają albo gruntownie zmieniają moje życie i myślenie.

W 2009 roku skomentowałam pewien blog i autor jest teraz moim mężem, więc u mnie komentarz to naprawdę poważna sprawa.

Wpis bardzo wstydliwy:

Jak nie zostałam pisarką cz. 1.

Potem, przy pisaniu następnych części, uprawiam już czysty masochizm. Bez znieczulenia.

Wpis, przy którego powstawaniu sama się śmiałam:

Wpis wyborczy (sensacyjne political fiction).

I na końcu moje dotychczasowe opus magnum:

Słownik inwektyw.

Możecie dodać swoje typy. Z chęcią poczytam, co do tej pory Wam się podobało, a co nie.

***

Dziękuję Wam za składanie wizyt na Czeremchowej.

Dobrego roku!

Clown, cnotka, cwaniak i cwel. Słownik inwektyw

W dzisiejszym wpisie: co łączy klauna i rolnika, co ma wspólnego cwaniak z dzbanem i lisem, a także dlaczego cwela nazwano tak jak podkład pod szyny. Hasła do tej pory opracowane można znaleźć w Słowniku inwektyw po prawej stronie.

Clown, klown, klaun

To inaczej błazen (porównaj hasło), komik cyrkowy (to znaczenie ustalono już na początku XVII w.), a potem także – prześmiewca, filut, figlarz, żartowniś. Clownem nazywa się też osobę zachowującą się niepoważnie, ośmieszającą się. Można o kimś powiedzieć, że wygląda jak clown, jeśli ubierze się pstrokato, śmiesznie, dziwacznie.

Angielskie słowo "clown" (zapisywane także jako "clowne" czy "cloyne") oznaczało pierwotnie gbura wiejskiego, rustykalnego chama, krótko mówiąc – prostego chłopa.

Być może "clown" pochodzi ze skandynawskiego (świadczyłyby o tym m.in. islandzkie klunni czy szwedzkie kluns – oba słowa opisują człowieka niezdarnego, niezgrabnego, ale też niekulturalnego, grubiańskiego) albo północnofryzyjskiego klönne, czyli ktoś niezdarny. Ewentualnie mogło też przyjść z łaciny, w której colonus to kolonista, farmer, rolnik. Pokutuje tutaj taki stereotypowy obraz głupiego wieśniaka.

Przykład użycia:
"Kliczko do Fury’ego: jesteś klaunem, możesz dostać pracę w cyrku" (źródło tutaj);

i jeszcze jeden przykład porównania do klauna w świecie sportowym.

Cnotka

Tak czasem nazywa się dziewczynę lub kobietę przesadnie skromną, wstydliwą, niedostępną; osobę, która nie chce rozmawiać na temat seksu, nie pozwala się dotknąć, a także dziewicę (np. "cnotka niewydymka"). Oczywiście ta obelga pochodzi od słowa "cnota" (o zmianie jego znaczenia pisałam tutaj).

Użycie zdrobnienia nadaje temu poważnemu pojęciu ironiczny i pogardliwy, umniejszający wydźwięk, tak jak "warszawka" czy "aktoreczka" (na marginesie tylko dodam, że zarówno niedostępność dziewczyny, jak i jej "dostępność" może stanowić obelgę w ustach płci przeciwnej). Nawet wtedy, kiedy "cnotka" nie miała nic wspólnego z seksem lub jego brakiem, była określeniem ironicznym: według definicji Doroszewskiego oznaczała mniemaną, rzekomą, pozorną cnotę.

Powtórzę: cnota oznacza przestrzeganie zasad etyki; zespół dodatkich cech moralnych, prawość, szlachetność, zacność, przymioty, zalety; ale też cześć, niewinność, nieskazitelność. Człowiek cny (dawniej: czstny → czsny → czny) to inaczej ktoś cnotliwy, zacny, szlachetny, prawy, dostojny, czcigodny. Stąd też przeczenia: bezecny (= bez cnoty), niecny (= niecnota).

Słowo "cnota" jest ogólnosłowiańskie i ze względu na budowę i znaczenie łączy się ściśle ze słowem "cześć", które w języku prasłowiańskim brzmiało tak: *čьstьnъ [czĭstĭn] (czyli z krótkim i). Analogiczne formy zrekonstruowane (prawdopodobne, ale jednak tylko przypuszczalne, dlatego piszemy je z gwiazdką) to: *czstny, *czstnota. Jak można się domyślić, te zbitki spółgłoskowe były trudne do wymówienia, więc je znacznie uproszczono. Stąd cny i cnota.

Przykład użycia:

cnotka niewydymka w kampanii społecznej;

nurtujące pytanie na forum: "Dlaczego kobiety zgrywają cnotki?"

Cwaniak

…a także wiele określeń pokrewnych: cwaniaczek, cwaniara, cwaniaczka, cwaniactwo, cwany (termin spopularyzowany przez Żeromskiego w 1924). Słownik etymologiczny podaje, że po 1945 było to jedno z najmodniejszych słów w prasie i literaturze polskiej.

Cwaniak to inaczej spryciarz, kanciarz, osoba radząca sobie w każdej sytuacji, często czyimś kosztem; obrotna, przebiegła, kuta na cztery nogi. Mam wrażenie, że takie określenie jest jednocześnie wyrazem potępienia, jak i podziwu. Ktoś sobie umie poradzić w życiu, może w sposób niejednoznaczny moralnie, ale ostatecznie cel uświęca środki.

Wyraz "cwany" pochodzi z gwarowego (s)cwany lis (szczwany lis), czyli przebiegły, chytry, sprytny. Boryś w swoim słowniku podaje, że forma "szczwany" wiąże się z czasownikiem "szczuć" – podjudzać psa do gonienia i atakowania. Potem rozszerzono znaczenie: podjudzać, podżegać przeciw komuś, prześladować, podburzać.

W języku starogermańskim sciozan oznaczało strzelać, szybko miotać, rzucać, staroangielskie sceōtan to strzelać, ciskać, uderzać, stąd "szczwany" to inaczej doświadczony, biegły w czymś, wytrawny, przebiegły, chytry. Ze względu na trudność wymawiania zbitki spółgłoskowej na początku wyrazu uproszczono go do "czwany" i "cwany". Zdaniem Borysia dzisiejsze znaczenie wiąże się ze szczutymi zwierzętami, które muszą być przebiegłe i sprytne, by umknąć obławie. Im dłużej umyka, tym jest bardziej doświadczony, w sumie to logiczne.

Tymczasem Aleksander Brückner ma inny pogląd w tej sprawie: wywodzi "szczwany" (= sprytny, przebiegły) z mazowieckiej gwary (warszawskiej) i łączy z ruskim słowem czwan, czyli zarozumialec, oraz czwanits'ia – chełpić się, pysznić się, nadymać się; pierwotnie być może znaczyło to "nadęty" – od słowa "czban" (jest to dawna forma słowa "dzban").

Przykład użycia:

"List do cwaniaka, który wcisnął mi już wszystko" (tutaj);

"Nie tylko warszawiaki to cwaniaki" (ten artykuł nawiązuje do powiedzenia "Nie ma cwaniaka nad warszawiaka", które prawdopodobnie wzięło się z tekstu piosenki autorstwa Alberta Harrisa, spopularyzowanej przez Stanisława Grzesiuka oraz – współcześnie – przez Projekt Warszawiak).

Cwel

Znalazłam trzy znaczenia tego obraźliwego słowa:

1. homoseksualista bierny, czyli mężczyzna świadczący usługi seksualne innym mężczyznom;

2. w gwarze więziennej osoba zmuszana do stosunków seksualnych;

3. ktoś głupi.

Etymologia wskazuje na powiązania z językiem niemieckim. Są dwa tropy: pierwszy to Schwelle (spolszczone "szwela" i gwarowe "śwela", "świela" i "cwela") – podkład (kolejowy). Cwel w hierarchii więziennej to osoba najniżej usytuowana, należąca właściwie do podludzi. Drugi trop prowadzi do niemieckiego słowa Schwule lub schwul – co jest potocznym określeniem homoseksualisty, coś w stylu słowa "pedał".

Można też obrazić kogoś, nazywając go cwelem, bez podtekstów seksualnych. Ot, po prostu ktoś jest głupi, naiwny, kibicuje przeciwnej drużynie albo ogólnie rzecz biorąc z jakichś względów jest godzien pogardy.

Przykład użycia:

usługi cwela w opowieści byłego więźnia;

napis "ZŁAPIE CIE CWELU" i obelga "ciepły cwelu" w tym artykule;

"Cwele z zarządu" tutaj.

***

Źródła:

słowniki tradycyjne: Słownik etymologiczny Bańkowskiego, Borysia, "Słownik polszczyzny potocznej" Anusiewicza i Skawińskiego, "Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" Kopalińskiego;

słowniki internetowe: Wikisłownik, Wikipedia, SJP PWN, Online Etymology Dictionary oraz Dictionary.com, SJP Doroszewskiego tu i tu.

Jak nie zostałam pisarką: ostatnie książki o Vivien

Tytuły trzech ostatnich książek o Vivien to: "Kolejne zlecenia", "Agencja" oraz "Najtrudniejsza sprawa Vivien i Marka". Dla przypomnienia: kim jest Vivien, kto jest jej partnerem i jakie sprawy rozwiązuje pani detektyw, można przeczytać w poprzednich wpisach: tym i tym.

W książce pt. "Kolejne zlecenia" Vivien i Cody zajmują się Veroniq – potencjalną narkomanką. Pod pretekstem bycia znajomymi jej brata wpraszają się do niej na herbatę. Cody w pierwszej lepszej szufladzie znajduje kokainę, ale szybko domyśla się, że dziewczyna jest wrobiona i szantażowana: wystarczy usiąść w kawiarni obok szantażystów-dilerów i podsłuchać ich rozmowę. Tak to się wszystko ładnie układa w moich książkach.

Dziewczyna Cody'ego, Nancy ("trochę samolubna i zarozumiała, ale bardzo oddana"), jest zazdrosna o Vivien. Niepotrzebnie, bo oto wraca Mark! (tani chwyt telenowelowy):

 – Muszę cię przeprosić za tę śmierć. Wyjechałem do Kairu w ważnej sprawie. Mój odwieczny wróg napisał mamie, że nie wytrzymałem upałów. Jednak mama lubi skandale. Trochę zmieniła tę historię. Tymczasem ja zostałem w Kairze bardzo długo. Potem szukałem cię, aż wreszcie znalazłem. Mama nadal myśli, że nie żyję.

Wyjątkowo skrzywiona relacja matki z synem.

W każdym razie Vivien i Mark idą na randkę. Potem modelka ze swoim partnerem zawodowym rozwiązuje kilka żenująco łatwych spraw. Np. odnajdują złodzieja skarbu z Newgrange.

– Co się stało ze skarbem? – spytała Vivien.

 – Okazało się, że jest państwowy. Śmieszne, co? Poza tym Sam ukradł wcześniej dwa inne skarby państwowe bezkarnie. Teraz siedzi w areszcie.

 – Dobra robota, ale…

 – Co?

 – Dlaczego Sam kradnie skarby państwowe, a nie na przykład okrada banki?

 – Nie wiem. Chyba woli mieć klejnoty albo jest starodawny.

 – Na pewno starodawny.

Podoba mi się konkluzja. Mało brakowało, a uznaliby złodzieja za wielbiciela piratów albo średniowiecznych rzezimieszków.

Szef Vivien i Cody'ego zakłada im agencję detektywistyczną, w której mają pomagać także Nancy i Mark. Pierwsza sprawa dotyczy kobiety, której zaginął brat i mąż, a ona sama dostaje anonimowe telefony i czuje się zagrożona. Podczas zdobywania informacji okazuje się, że podała fałszywe nazwisko i w ogóle wszystko jest inaczej niż by się wydawało. Na przykład mąż jest w więzieniu i zataił to przed żoną, a brat jest zmyślony.

 – To jest jej syn, tylko ona o tym nie wie.

 – Jak to?

– Tak, że zrobił operację plastyczną, a dla niej jest Gregiem. Tak naprawdę to jej syn.

 – Vivien, czy Sara jest bogata?

 – Tak.

 – Wniosek z tego taki, że własny syn szantażuje matkę. Anonimowe telefony to jego sprawka.

W tej chwili zadzwonił telefon. Nancy podeszła szybko.

 – Halo – zapomniała powiedzieć, że to agencja, bo jeszcze się do tego nie przyzwyczaiła.

 – Sara, przyjedź jutro do parku S. o 21:05. Będę czekał. Przynieś ze sobą pieniądze, a wtedy dokonamy zamiany. Dam ci potrzebne informacje.

W tej chwili nieznajomy rozmówca rozłączył się.

 – To był telefon do Sary!

 – Jej numer telefonu różni się od naszego tylko jedną cyfrą – powiedziała Vivien.

Cóż za przydatny zbieg okoliczności.

Detektywi przebierają Nancy za Sarę ("myślę, że gdyby zakryła buzię, wyglądałaby podobnie, nie sądzisz?") i przybywają do parku. Następuje pełna napięcia i melodramatyczna scena, którą pozwolę sobie przytoczyć w całości.

Nagle Vivien zauważyła jakiś samochód.

 – Spójrz, Cody! To samochód Sary!

Ku zaskoczeniu wszystkich samochód Sary skręcił na prawo, stoczył się z góry i wybuchł.

***

21:05. Nancy siedziała w samochodzie, reszta z tyłu siedziała przykryta kocem. Wreszcie "Sara" wysiadła z wozu.

 – Witaj – odezwał się Greg (jej syn, a domniemany brat).

 – Ty również.

 – Masz pieniądze?

 – Najpierw informacje.

 – Damy mają pierwszeństwo.

 – Kiepski argument.

 – Dlaczego, Sam? Dlaczego szantażujesz własną matkę?

 – Mamo? Poznałaś mnie?

 – Odpowiedz! Czy dlatego, że nie mogłeś patrzeć, jak ja opycham się forsą? Czy dlaczego, że Steve kochał mnie, a nie pieniądze… powiedz.

 – Nie. Daj spokój. Lepiej będzie, jak wezmę pieniądze i pójdę do domu.

 – Mylisz się. Nie dam ci pieniędzy.

Nancy odwróciła się i odeszła.

 – Poczekaj. Masz rację. Steve kochał cię i dlatego byłem zazdrosny. Teraz oddaj forsę, mamo!

 – Nie jestem twoją mamą – powiedziała Nancy i zdjęła z głowy chustę.

Sam cofnął się.

 – Kim jesteś?

 – Detektywem.

 – A gdzie matka?

 – Nie żyje.

Nagle ktoś z tyłu powiedział:

 – Żyje.

Sam i Nancy obejrzeli się. Sara!

 – Więc kto był w samochodzie? – spytała Nancy.

 – Nikt. Wyskoczyłam z wozu.

 – No, widzę, że nic tu po mnie. Muszę wracać do pracy.

 – Idź… My z Samem musimy wyjaśnić pewne sprawy…

Po pewnych nieporozumieniach z Nancy, związanych z zatajeniem przez nią faktów ważnych dla śledztwa, szef postanawia odseparować obie pary. Vivien i Mark przenoszą swoją agencję do Niemiec. Tam zajmują się sprawą pewnej Amerykanki, której zamordowano męża. W nocy ktoś próbuje zastrzelić Vivien. Mimo nocnych ciemności i przerażającej sytuacji kobieta pamięta, że napastnik miał pieprzyk pod okiem. Taki sam jak ich zlecenodawczyni. Mark odwiedza ją w domu i wyciąga od niej informacje, potajemnie nagrywając klientkę.

 – Nie chciałam, żebyście się dowiedzieli, kto zabił Williama.

 – Bo to ty to zrobiłaś. Czy tak?

 – Oszukiwał siebie i mnie cały czas. Groził mi rozwodem. Nie chcę iść do więzienia.

 – Nie chciała pani, żebyśmy rozwiązali tę sprawę.

Milczała.

Mogła po prostu nie wynajmować detektywów. Proste.

Po rozwiązaniu tej sprawy Mark i Vivien trochę randkują, m.in. idą na bal u znajomego Amerykanina. Gdy w bardzo romantycznych okolicznościach Mark się oświadcza, z willi dobiega huk. Gospodarz ginie.

Rano Vivien zbudził telefon od szefa.

 – Zabito Johna Endlara.

 – Wiecie?

 – Byliśmy w pobliżu.

 – Wiecie coś?

 – Nie.

 – Czemu?

 – Nie byliśmy świadkami.

 – Zawiedliście mnie.

 – Mark mi się oświadczył.

 – O! Przepraszam. Zgodziłaś się?

 – Oczywiście!

 – Więc gratulacje.

Tak to się układają rozmowy z szefem. Od smutku z powodu śmierci człowieka i wymówek do gratulacji i radości. Istna huśtawka nastrojów.

Okazuje się, że mężczyznę zabił zazdrosny były kochanek żony. Wystarczyło porządnie go przepytać i podłączyć do wykrywacza kłamstw.

Książka kończy się ślubem Nancy i Cody'ego, a także Vivien i Marka.

***

W którymś momencie zreflektowałam się, że te wszystkie dotychczczasowe sprawy kryminalne były bardzo proste do rozwiązania i postanowiłam napisać najtrudniejszą, co nawet zaznaczyłam w tytule.

Otóż w elitarnej szkole dla dziewcząt zaczynają znikać uczennice. Vivien i Mark polecieli tam samolotem.

Obok nich siedziała matka z córką.

 – Mówię ci, Donna, wszystko gra.

 – Ale… – zaczęła cichutko dziewczyna.

 – Nie przesadzaj. Przecież cię tam nie zamordują.

 – Tego się boję.

 – Z taką gadać – westchnęła pani i odwróciła się do Vivien i Marka.

 – Cześć. Wy do Los Angeles?

 – Tak.

My także. Prawda, Donna? – i szturchnęła dziewczynę.

 – Mamo… Kości mnie bolą…

 – Nie jęcz… Gorsze przechodziłam męczarnie w młodości – powiedziała do niej matka, po czym znów zwróciła się do Wolletów. – Wysyłam córkę do szkoły dla dziewcząt w Los Angeles. A ona się opiera.

Vivien szepnęła do Marka:

 – I ma rację.

W tym momencie opowieść się urywa.

Najtrudniejsza sprawa została nierozwiązana, ponieważ pewnie zajęłam się pisaniem innych rzeczy i potem już zapomniałam, kto uprowadzał i mordował dziewczyny z elitarnej szkoły.

***

Podejrzewam, że te książki były pisane w piątej czy szóstej klasie szkoły podstawowej. Zdaję sobie sprawę z niskiego poziomu podstępów, kryminalnych afer i uproszczenia opisywanych historii. Niektóre dialogi są rozbrajająco naiwne. Ale muszę przyznać z podziwem, że miałam bardzo bujną wyobraźnię (wierzcie mi, czytam książki pisane przez dzieciaki i nie wszystkie mają porywającą fabułę).

W ramach cyklu opiszę jeszcze krótko pewną sagę rodzinną i na końcu historię Rudej. Zapraszam!

Adwent w cieniu choinki

Kultury ludowe i obrzędy religijne pozwalają wyodrębnić pewne okresy przygotowywania się do czegoś ważnego. Rytuały przejścia mają na celu danie trochę czasu na przejście z jednego stanu do drugiego. Potrzebuje tego i ten konkretny człowiek, i cała społeczność. Na przykład narzeczeństwo ma na celu między innymi przygotowanie do zmiany statusu społecznego, ale też przyzwyczajanie rodziny i otoczenia do tego, że zmiana nadchodzi. Ciąża jako przemyślenie czy "przetrawienie" w sobie odmiennego stanu i przygotowanie na przełom, który nastąpi. W Kościele katolickim: adwent jako przygotowanie do Bożego Narodzenia i wielki post prowadzący do Wielkanocy.

Tylko mam wrażenie, że ten adwent jest trochę stłumiony. W wielkim poście przez sześć tygodni nie godzi się zaśpiewać pieśni wielkanocnej czy ostentacyjnie się bawić, bo taka osoba jest (przynajmniej w kręgach kościelnych) piętnowana. W adwencie kolędy słyszy się niemal tak samo często, jak pieśni adwentowe, których w ogóle jest chyba mniej i nie są aż tak dobrze znane.

Adwent ma swoje pieśni, swoje charakterystyczne cechy i atrybuty (roraty, lampiony, kalendarze, fioletowy kolor podczas liturgii), a mimo to – jeszcze zanim nastanie i już w trakcie trwania – słychać kolędy i ckliwe piosenki o śniegu, miłości i jemiole, już nam się pcha przed oczy choinki, bombki, mniej lub bardziej udane reprodukcje Mikołaja. Ten czas świętowania przesuwa się coraz dalej, rozrasta się. Trzeba się pilnować, by w ogóle poczuć cokolwiek z oczekiwania, skoro to wszystko jest niemal już, teraz, na wyciągnięcie ręki (najlepiej od razu z portfelem w dłoni).

Osobiście nie przepadam za nadmiarem i natłokiem zarówno dekoracji świątecznych, jak i wszechobecnością kolęd. Dzwonienie dzwonków preferuję raczej w szkole, sanie, renifery i czerwononosy Mikołaj mnie nie rozczulają, podobnie jak reklamowe obrazy szczęśliwych rodzin przy błyszczącej choince, odpakowujących kolejne prezenty. Nachalność retoryki bożonarodzeniowej grubo przed czasem jest dla mnie męcząca. Adwent wycisza, kieruje uwagę na to, że to jeszcze nie już i że czasem czekanie też jest ważne.

drzwi

Fot. Mariusz Bieniek.

Notatki z lektury: „Historia śmierci”

Skończyłam niedawno czytać książkę o historii śmierci. Postanowiłam podzielić się tutaj kilkoma ciekawostkami i myślami wartymi przeanalizowania.

Związek między osadnictwem a religiami

Społeczności myśliwsko-zbierackie musiały podróżować "lekko" – zarówno w sensie ekwipunku, jak i w znaczeniu kulturowym. Ich życie wewnętrzne mogło być bogate, ale nie czuli potrzeby uzewnętrzniania go i celebrowania. Złożone kosmologie wielkiego świata religii zostały stworzone przez społeczności osiadłe, które miały ku temu warunki – wyznaczonych kapłanów, cechy kreatywnych rzemieślników i artystów i tak dalej.

Postrzeganie pracy w zaświatach

Okazuje się, że według wyobrażeń starożytnego Egiptu na tamtym świecie ktoś jednak musi pracować. Ktoś, ale najlepiej nie ja. Jak się da, to trzeba się starać tej pracy unikać.

Ci, którzy mogli sobie na to pozwolić, zabierali w zaświaty swoich służących szabti, aby wyręczani przez nich, mogli tam beztrosko spędzać czas. Niektórzy zmarli byli też uzbrojeni w zaklęcia, które pozwalały im uniknąć obowiązku pracy. Jedno z takich zaklęć pokazywało, "jak nie sczeznąć po śmierci i nie pracować". Krótką formułę zapisaną na skrawku papirusu umieszczano przy ciele zmarłego lub wsuwano między bandaże mumii.

Zabijanie przedmiotów

Ewenowie, hodowcy reniferów w północnej Syberii, praktykują osobliwy zwyczaj: zabijanie przedmiotów po śmierci danej osoby. To musi wyglądać przejmująco.

Odwiedzenie współczesnych grobów Ewenów oznacza zmierzenie się twarzą w twarz z pełnym grozy milczeniem potrzaskanych przedmiotów, złożonych w mogile lub rozrzuconych wokół niej. Wszystkie one zostały symbolicznie "zabite", tak aby również mogły przejść do innego świata. Butelki z wódką zostały rozbite, papierosy – przełamane na pół, drewniane sanie – pogruchotane, puszki – pogniecione, a rury instalacji sanitarnych – podziurawione. Na grobach dzieci poniewierają się rozdarte zabawki i okaleczone lalki.

Zjadacze grzechów

Jeszcze bardziej osobliwa była wiara w to, że z kromką chleba można zjeść grzechy zmarłej osoby.

W hrabstwie Hereford był stary zwyczaj związany z pogrzebem: opłacania ubogich, którzy przejmowali na siebie wszystkie grzechy popełnione przez zmarłego. (…) Zwyczajem było, że gdy ciało zmarłego zostało wyniesione z domu i umieszczone na katafalku, przynoszono bochenek chleba i wręczano go zjadaczowi grzechów nad ciałem zmarłego. Otrzymywał on również (…) puchar z piwem (…) oraz sześć szylingów jako potwierdzenie przyjęcia na siebie wszystkich grzechów zmarłego w celu ochronienia go przed ewentualnością błąkania się na ziemi już po śmierci.

Procederu dokonywali m.in. angielscy chrześcijanie (źródło), teoretycznie przekonani o odkupieniu i zgładzeniu grzechów przez Jezusa, ale może pomyśleli, że warto się dodatkowo zabezpieczyć.

Sziwa i wspomnienia o zmarłym

Pierwsza faza żałoby w judaizmie, sziwa (dosłownie "siedem"), trwa zgodnie ze zwyczajem siedem dni. (…) Żałobnicy powinni pozostać przez cały ten czas w jednym miejscu. (…) Podczas sziwy nie mogą się kąpać ani brać prysznicu [sic!], nosić skórzanych butów czy biżuterii. Mężczyźni nie mogą się golić, wszystkie lustra należy szczelnie zasłonić. Żałobnicy powinni siedzieć na podłodze lub na niskich stołkach, aby pokazać, jak przytłoczeni są odejściem zmarłego. W trakcie sziwy odwiedzają ich krewni i przyjaciele, którzy dzielą się z nim wspomnieniem o zmarłym.

Bardzo mi się podoba ten ostatni aspekt żałoby. Chciałabym, żeby po mojej śmierci znajomi zbierali się, prawili i gwarzyli: "pamiętasz, jak Magda…?" Mogliby przytaczać żenujące, rozśmieszające i wzruszające historyjki. Sama bym ich chętnie posłuchała.

A na koniec urocza ciekawostka z Indii:

Najczęściej stało tam murowane palenisko z płyt kamiennych, które sprzątano przed ceremonią kremacji; wyrazem najwyższej troski o zmarłego było oczyszczenie takiego paleniska łajnem świętych krów.

***

Cytaty zaczerpnięte z książki M. Kerrigana pt. "Historia śmierci. Zwyczaje i rytuały pogrzebowe od starożytności do czasów współczesnych", tłum. S. Klimkiewicz, Bellona, Warszawa 2009, s. 24, 50, 76, 165, 197, 204.

Milczenie i lekcje konwersacji

Zrezygnujcie z mowy, która nic nie wnosi. Mówcie tylko wtedy, gdy wasze słowa są głębsze i bardziej wymowne niż wasze milczenie. Nie pozwólcie, by wasze słowa przeszkadzały wam wypłynąć na głębię.

(święty Charbel)

Przy takim podejściu można zostać niezłym mrukiem.

***

Jeden dzień w moim życiu spędziłam, nie wymówiwszy ani słowa. Pamiętam to do dziś. Moje usunięcie się w cień i stłumienie chęci komentowania wszystkiego spowodowało otwarcie się na drugą osobę. Niby banał, ale gdybym wtrąciła się w którymś momencie, rozmowa potoczyłaby się w całkiem innym kierunku i nie usłyszałabym tego, co mój rozmówca zdecydował się powiedzieć. A zaufał mi i zaczął się nawet lekko zwierzać, chyba pierwszy raz w życiu, bo ja pierwszy raz w życiu chciałam usłyszeć, co tak naprawdę w nim siedzi. Nie tylko mówić i być słuchaną.

Co za wstyd.

Nieraz łapię się na przerywaniu, nieuważnym słuchaniu. Zależy mi, by powiedzieć to, co ja mam do powiedzenia, a nie zawsze słucham tego, co ktoś inny mówi, czekając na swoją kolej i starając się nie zapomnieć (jak już pisałam, mam fatalną pamięć). Takie plecenie monologów. A przecież nie o to chodzi w rozmowie.

Pracuję nad tym. Tak bardzo, że powoli staję się gburem, który nie komentuje i nie wtrąca swojego zdania, bo przecież nie musi.

Sztuka konwersacji

W ogóle rozmowa to nie taka prosta sprawa. Na przykład nie zawsze łatwo zadać trafne pytanie sprawdzające rozumienie słuchanego tekstu albo rzucić celny, ale krótki komentarz (w tym przoduje mój starszy brat. Stanisław Jerzy Lec mógłby się od niego uczyć lakoniczności). Kolejna niełatwa rzecz to skupienie na tym, co ten ktoś mówi i jak mu z tym jest. Odłożenie na bok komputera czy telefonu, żeby go posłuchać, podniesienie wzroku i podarowanie przez chwilę całej uwagi. Jeszcze trudniejsze jest zapamiętanie tego, co mówił. Albo może tylko dla mnie.

Moglibyśmy mieć lekcje z nauczycielem konwersacji, siadywalibyśmy sobie w kole na krzesłach i mówilibyśmy: "Proszę, zacznij. Jestem ciekawa, co o tym myślisz". "Bardzo ładne masz słownictwo, kontynuuj. Lubię Twoją narrację". "A dlaczego tak uważasz? Rozwiń tę myśl, proszę". "Nie, nie chcę Ci przerywać". "Chodzi Ci o to, że…?"

Zapewne spotkałabym na tych lekcjach wielu dziennikarzy z telewizji śniadaniowych i programów publicystycznych.

Biblia, małomówność i survival

Był dzień, w którym na nadgarstku napisałam sobie słowo "słuchaj". Faktycznie, trochę pomogło. W Starym Testamencie Bóg Jahwe mówi często "Słuchaj, Izraelu", a w Nowym Jezus najpierw patrzy, czy ludzie słuchają, a potem dopiero zagaja. Czasem zaczyna niczym w "Modzie na sukces": "Muszę ci coś powiedzieć…", po czym zawiesiwszy głos, czeka na reakcję (następuje odwrócenie się od okna i zbliżenie kamery).

Znamy wszyscy banalne i wyświechtane zdanie o tym, że mamy dwoje uszu, a jedne usta po to, by więcej słuchać, a mniej mówić, ale – biologicznie rzecz ujmując – prawdopodobnie z tymi uszami chodziło po prostu o to, by słyszeć niebezpieczeństwo i móc umknąć na czas. A dwoje ust to byłby tylko kłopot anatomiczny. Czyli taka budowa umożliwiała naszym przodkom przetrwanie.

***

Tak sobie myślę, że jeśli zapominam, co miałam powiedzieć, to przecież nic wielkiego się nie dzieje. W końcu nieczęsto nachodzą nas myśli, które zmieniają oblicze świata.

Trzeba umieć odpuścić. Ważyć słowa – które warto wypowiedzieć, a które lepiej zachować w niebycie. Więcej analizować, mniej strzelać na oślep. A poza tym… jak mi się w końcu przypomni, mogę zawsze napisać tutaj. Na szczęście blogowanie nikomu nie wchodzi w słowo.

Słownik inwektyw: ciota, cipa i ciul

Poprzednie części słownika można przeczytać tutaj. Tym razem trzy dość trudne etymologicznie i bardzo obraźliwe słowa.

Ciota

Na początku była prasłowiańska *teta → ciota (nastąpił tutaj przegłos, czyli przejście e → o, a ponadto zmiękczenie t → ć), a od tego pochodzą w zasadzie neutralne określenia "ciotka" i "ciocia" oraz urokliwe zdrobnienia typu "ciotunia", "ciotuchna", "cioteczka" i tak dalej.

Ale ciotka czy ciota to nie tylko siostra mamy lub taty czy też daleka krewna. Eufemistycznie mówiono tak na febrę, świerzb, a także określano tak czarownicę, wiedźmę. Obszerne informacje na temat ciot – czarownic zawiera m.in. ten artykuł. "Ciota" to także pospolite i nieco wulgarne określenie miesiączki.

Ciotką nazywano wreszcie każdą dorosłą, najczęściej niezamężną kobietę, ale w szczególności "rażącą ogromnym wzrostem lub brzydotą" (Bańkowski), otyłą, starszą, niezgrabną, niesympatyczną. K. Długosz-Kurczabowa przy omawianiu tego znaczenia przytacza przysłowia: "jedzie jak ciota na świni"; "wygląda jak ciota".

Ponadto według "Słownika polszczyzny potocznej" ciota to człowiek narzekający, zrzędzący, mówiący ciągle o swoich kłopotach, nieudacznik ("ciota się z niego zrobiła"; "marudna ciota").

Jednak mam wrażenie, że obelga "ciota" kojarzy się obecnie przede wszystkim z pogardliwym określeniem biernego homoseksualisty, być może dlatego, że w jakiś sposób wydaje się on zniewieściały, uległy, wykazujący karykaturalne cechy żeńskie.

Przykład użycia: "Tłukli mnie pięściami, kopali i wrzeszczeli: ty zboczeńcu, ty cioto!" (szkolne wspomnienia Anny Grodzkiej tutaj).

Cipa

Bańkowski pisze bardzo lakonicznie: "potocznie o podbrzuszu żeńskim", ale też dodaje łacińskie określenie anatomiczne "vagina feminea". Chodzi oczywiście o żeński narząd płciowy, ale nie tylko. Cipką można też pieszczotliwie nazwać młodą kurę ("metaforą może być cipka o kurczęciu", pisze Bańkowski w swoim słowniku) lub mniej pieszczotliwie młodą i niezbyt mądrą dziewczynę. Kurczątko nazywa się cipką od zawołania "cip-cip!" przywołującego ptactwo. "Cipa" w znaczeniu żeńskiego narządu i późniejszych określeń całej osoby ma inny źródłosłów.

Prawdopodobnie słowo to jest związane z czasownikiem cipać → ćpać. Zanim ten czasownik zaczął oznaczać zażywanie narkotyków, dotyczył żarłocznego jedzenia, napychania się. Teoretycznie nie ma to nic wspólnego z żeńskimi narządami, jednakże staropolskie (s)tipati ma nieco szersze znaczenie: nabijać, napełniać, wpychać, wtykać, zapchać, wciskać, zatkać…, co przywodzi na myśl skojarzenie ze stosunkiem płciowym.

Stąd też może pochodzić słowo "wścibski", czyli wsadzający, wpychający nos w nieswoje sprawy (od gwarowego "wścibić", choć według prawideł fonetycznych i słowotwórczych powinno być "wścipić" i "wścipski". Ale słowa czasem nie zachowują wszystkich zasad, które powinny). Z kolei skojarzenie słów "dowcip" i "dowcipny" (w znaczeniu "dopochwowy", np. dowcipny tampon) z "cipą" jest nieuzasadnione. "Dowcip" jest raczej związany z czasownikiem "ciupać", czyli uderzać (stąd "ciupaga", czyli laska do uderzania), a na znaczenie tego wyrazu wpłynął język czeski. Ale powróćmy do tematu.

"Cipa" oznacza więc żeński narząd płciowy (można spotkać stwierdzenie, że "cipa" to określenie wulgarne, ale "cipka" już nie) albo kobietę. W sformułowaniu "idzie moja cipa" kobieta jest potraktowana jako obiekt seksualny, a obelga "głupia cipa" ma na celu podkreślenie tępoty umysłowej.

Wreszcie słowo to dotyczyć także mężczyzny lub chłopaka. Określa z politowaniem lub niechęcią osobę niezaradną, ofermę, tchórza albo też mężczyznę zniewieściałego (wtedy nazywa się go także "cipciakiem" lub "cipciarzem").

Przykłady użycia:

"Nie stój jak ta cipa, zaproś gości do stołu" (M. Grochowski "Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów").

"Gdybyś mnie nie rzuciła, to nadal byłbym cipą" (stąd).

Ciul

To wulgarne określenie mężczyzny ("ty ciulu jeden") albo męskiego narządu płciowego. Na Śląsku jest to słowo tak obraźliwe jak ogólnopolski "chuj" (zob. tutaj). Ciul to osoba niezaradna, nieudolna, głupek albo też z drugiej strony oszust, łajdak, szumowina. Ciekawa rzecz: ciulem może być osoba oszukująca ("co za ciul!"), jak i oszukana ("ociulał mnie", "dałeś się wyciulać").

Etymologia jest niezbyt pewna: tutaj znalazłam, że "ciulać" oznacza moczyć się (co może kojarzyć się z penisem). Natomiast na tym forum można przeczytać, że w gwarach zachodniosłoweńskich "čulja" oznacza pień, a chorwackie "ćulav" ("čulav") to ktoś lub z coś z małymi uszami lub bezuchy (podobnie w rumuńskich dialektach, gdzie "ciul" to owca lub inne zwierzątko mające maleńkie uszy, jedno ucho lub niemające uszu wcale), a także drzewo ociosane, bez gałęzi. To ostatnie znaczenie pozwala na skojarzenie ciula z chujem (o choju i chojnie pisałam tutaj).

Przykład użycia: w filmie "Piłkarski poker" Adrianna Biedrzyńska mówi:

"Ty mniej gorzołka pij, ty więcej trenuj, ty za granica jedziesz, ciulu ty" (fragment do obejrzenia tutaj).

***

Bibliografia do tego odcinka:

Słowniki etymologiczne Borysia i Brücknera, Wikisłownik oraz SJP,

M. Grochowski, "Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów",

J. Anusiewicz, J. Skawiński, "Słownik polszczyzny potocznej",

A. Bańkowski "Etymologiczny słownik języka polskiego",

K. Długosz-Kurczabowa, "Etymologiczno-historyczny słownik języka polskiego",

Miejski Słownik Slangu i mowy potocznej

oraz strony internetowe:

http://www.kalis.pl/etymologia-kalikich-nazwisk

http://www.conlanger.fora.pl/lingwistyka,5/pytania-o-etymologie-w-polskim,1819-135.html.

List do producentów damskich skarpet

Drodzy Producenci!

Naprawdę rozumiem rozmaite poczucie humoru, ale muszę Wam coś powiedzieć. Są granice żartu w ubraniu. Dlaczego tak trudno kupić czarne skarpety dla kobiet? Czy damskie skarpety muszą mieć paski, ciapki, wzorki, szlaczki, kropki, kwiatki, napisy i śmieszne obrazki? Czy muszą zawierać elementy ozdobne takie jak miśki, pszczółki, króliczki, krowy, kurczaki, renifery, Mikołaje, kocanki, pompony, czy muszą być palczaste albo kudłate? Czy muszą być różowe, jaskrawozielone, fioletowe – generalnie rzecz ujmując – w kolorach infantylnych? Czy naprawdę uważacie, Szanowni Producenci, że kobieta zawsze czuje się jak swawolne dziecko i nigdy nie wyrasta z etapu bycia dziewczynką?

Owszem, można pobawić się konwencją. Można grube skarpety traktować jako kapcie (sama tak robię) i wtedy im większe i bardziej futrzaste, tym lepiej. Można rozśmieszać nimi dzieci w szkole (to też mi się zdarza). Ale proszę, nie wtłaczajcie kobiet w wieczne ramy niepoważności. Czasem dobrze i zabawnie, gdy znad trampka widać radosne różowo-zielone paski na skarpetce. Ale nad poważnym skórzanym (ośmielę się rzec: nobliwym) pantoflem różowo-zielone paski widzieć się nie godzi. Po prostu.

Czarne, granatowe, ciemnoszare, stonowane, surowe, klasyczne skarpety w ilościach hurtowych zaczynają się od rozmiaru 41. Nie rozumiem, skąd ta dyskryminacja. Większość skarpet kobiecych zdominowana jest przez Wasze fantazje i nieśmieszne żarty. Wystarczy już tego:

skarpetyCzasem chcemy założyć poważne skarpety.

Ps. W komentarzu można się dopisywać do petycji. Świat skarpet czeka na rewolucję.

Skrawki rozmów i zabawy słowami

Skrawki rozmów. Zabawy słowami. Im dziwniejsze i bardziej absurdalne, tym lepiej. Im ciekawszy neologizm, im bystrzejsza parafraza, tym bardziej warte to uwiecznienia.

***

 – Ilu było ludzi na świecie w XIX wieku?
 – No wiesz, pochlebiasz mi, ale ja tego nie wiem.
 – A nawet Ci pobułczam.

***

Prezydent w tv: Najgorsza jest pogarda.
M: Oraz podagra.

***

 

 – Ej, w tym fragmencie książki rodzice bohatera biją się frankfuterkami. Eee, franfurterkami.

 – Frankfuterko! Ktoś mógłby się tak nazywać: Frank Futerko.

***

Za 8 minut temu wyszli z pracy.

***

 – O, widzę, że tu też masz łaskotki.
 – A nawet łaspieski.

***

Ten kot przeżył wiele. Niejednokrotnie walczył wręcz i wnóż.

***

 – Musimy to powyczyszczywać.

 – Powyczyszczyszczywać.

***

 – Pies Cię lizał.

 – Tak robił.

***

To jest przeciwieństwość.

***

Chyba to popomylałem.

***

 – Którędy?

 – Każdędy.

 – Yyy, jest takie słowo?

 – Jest, właśnie go użyłem.

***

 – Nie wywracaj kota ogonem.

 – A ty lisa uszami.

 – Jest Lisa Gerard i Lisa Uszami.

***

– Masz omamy (w domyśle: wzrokowe).
– A nawet otaty.
– I jeszcze obabcie i odziadki.

***

 – Chyba sobie kpisz w żywe oczy.

 – A ty w martwe kolana.

***

 – Paul Opiryna.

 – Pan Adol.

***

Pierwszy wpis tego typu znajduje się tutaj.

1 16 17 18 19 20 22