Słownik inwektyw: dupa, dupek, dupa wołowa

Mam nieodparte wrażenie, że niewiele jest w polszczyźnie wyrazów o tak szerokim zastosowaniu. Przekonałam się o tym, przekopując wiele stron słowników, robiąc furę notatek. Wielokrotnie podchodziłam do tego wpisu i kończę go już kolejny raz. Może tym razem się uda.

Wpis jest kolejną częścią słownika inwektyw. Poprzednie hasła znajdziecie tutaj.

Dupna etymologia

Etymolodzy są zgodni: dupa pochodzi od słowa „dziupla”. Widzicie podobieństwo?

Dupło, dziupło, dupla, dziupla, dupa – to słowa oznaczające wydrążenie, wypróchniałość, dziurę, rysę. W XIII w. dupną mogiłą nazywano wydrążony, próżny, głęboki, niewypełniony grób.

Stąd też nie dziwi, że o drzewach wypróchniałych mówiono: dupne, dupiaste, dupniaste.

O tym, że słowo było całkiem neutralne, świadczą też częste nazwy osobowe, np. nazwisko Dupa czy Dupka, oraz nazwy miejscowości.

Głęboko w jamie…

Czy „dupa” istnieje w innych językach słowiańskich? Tak. Prasłowo *dhoup (czy też *dhoupa) oznaczało tyle co głęboki, a ogólnosłowiańskie doupa to właśnie zagłębienie, jama, dół, nora. Znaczenie słowa poszło w stronę „tyłka” tylko w języku polskim, bułgarskim i serbskim, bo np. czeskie doupnak to dziki gołąb, ukraiński odpowiednik „dupy” oznacza prócz pośladków także tępy koniec jajka, tylną część łodzi i dolną część słupa, a słoweński określa dół, norę, jamę, zagłębienie w ziemi czy jaskinię. Bułgarskie dúpka to otwór, dziura, dół, jama, wnęka.

W XV w. w Polsce zaczęto używać słowa „dupa” jako eufe*mizmu słowa „rzyć” (pośladek, tyłek, anus), ale także (od XVIII w.) jako określenia żeńskich narządów płciowych (cunnus), na równi z tak ciekawymi słowami, jak „kiep”, „pizda”, „picza” (jest sporo frywolnych staropolskich wierszyków nieprzebierających w słowach, których czytanie rumieni co wstydliwsze studentki polonistyki).

Obelżywa strona dupy

Brückner pisze, że słowo to „służy przezwiskom dla niedołęg wszelakich”.

Dupa – mężczyzna

Według wszelkich zapisów słownikowych oraz zgodnie z praktyką językową „dupa” to człowiek niezaradny, ślamazarny, mało energiczny, bezwolny, oferma („jak dziecko dorośnie, powie, że tata był dupa” to przykład ze „Słownika polszczyzny potocznej”).

Dupa wołowa – znaczenie to samo: człowiek do niczego, nie potrafiący nic zrobić; safanduła, fajtłapa, nieudacznik. Być może sformułowanie pochodzi od Rosjanina Wołowa, ale ta historia jest owiana tajemnicą i chyba raczej stanowi mit o „dupie Wołowa”. W każdym razie przyjęło się w języku.

Dupa z uszami – niezdara, niedorajda, maminsynek.

Dupek to człowiek lekceważony lub pogardzany.

Dupek żołędny to karta o niewielkiej wartości (konkretnie walet trefl), stąd taka obelga oznacza kogoś pogardzanego i lekceważonego z powodu swej głupoty czy niezaradności.

Dupol, dupuś, dupowaty – człowiek niezaradny, głupi i naiwny, oferma.

Dupowłaz – ktoś, kto zabiega o czyjeś względy, podlizuje się. W niektórych kręgach zwany brązowym językiem.

Dupeusz – człowiek niezaradny pod względem seksualnym.

Dupoman – człowiek, który ma duże potrzeby seksualne i lubi uprawiać seks.

Dupa – kobieta

Nazwanie kobiety „dupą” ma zupełnie inne znaczenie.

Dupa, dupeczka, dupeńka, dupcia to młoda, atrakcyjna kobieta, zwłaszcza pod względem seksualnym („sprowadzę dupy ze stolicy”, „nie ma co myśleć o dupeczkach”).

Czyjaś dupa – to w niektórych kręgach określenie czyjejś dziewczyny.

Dupodajka – kobieta, która chętnie współżyje z przygodnymi mężczyznami.

Inne określenia

Jak już wspomniałam wyżej, dupa – to wulgarne określenie pośladków („jakbyś się nie kręcił, to masz dupę z tyłu”) albo żeńskiego narządu płciowego („chętnie daje dupy”).

Dupsko – zgrubienie od „dupa”.

Dupiata, dupiasta, dupczasta – o kobiecie szerokiej w biodrach. W zasadzie dupiastym czy dupiatym można nazwać również mężczyznę o szerokich biodrach i dużych pośladkach.

Nogi to inaczej mówiąc „słupy do podpierania dupy”.

Dupa we frazeologii

Słowo „dupa” zadomowiło się we frazeologii polskiej. Oczywiście wszystkie podane przykłady są uznawane za wulgarne, dosadne albo co najmniej lekceważące. Wszystkie także istnieją w języku i są dość często używane. Prawdopodownie znacie ze słyszenia większość z przedstawionych poniżej przykładów.

Stosunki międzyludzkie

Jest wiele określeń, zwrotów, porównań i sformułowań odnoszących się do różnych aspektów życia codziennego i serdecznych stosunków międzyludzkich:

ktoś może kogoś w dupę pocałować, niech ktoś pocałuje kogoś w w dupę – nie można komuś nic zrobić ani zaszkodzić; niech ktoś nie liczy na to, że uzyska od kogoś to, czego chce,

ktoś może coś sobie wsadzić w dupę/do dupy – z niechęcią, lekceważeniem o czymś proponowanym, oferowanym, co nie przedstawia dla kogoś wartości, nie wzbudza zainteresowania,

mieć coś/kogoś (głęboko) w dupie – lekceważyć, nie przejmować się, nie interesować się, zupełnie o coś/kogoś nie dbać, nie liczyć się z kimś/czymś,

niech ktoś się ugryzie w dupę – o kimś, kogo mówiący ignoruje w danym momencie,

niech ktoś się ugryzie w dupę z czymś/kimś – mówiący ignoruje kogoś w danym momencie z powodu kogoś/czegoś,

niech ktoś wsadzi sobie coś w dupę – odmowna reakcja na czyjąś propozycję,

kit/kij komuś w dupę – mówiący ignoruje kogoś, wyrażając swoje niezadowolenie z powodu odmownej reakcji na coś,

coś wisi komuś u/koło dupy – coś kogoś nie obchodzi,

własna/swoja dupa – obiektem zainteresowania mówiącego jest tylko on sam ("interesuje go tylko własna dupa"),

w dupę tam! – nieważne; mówiącego to nie obchodzi,

dać dupy – zrobić coś niewłaściwie, skompromitować się, postąpić bez godności, upodlić się, zdradzić swe ideały dla jakichś korzyści, zeszmacić się,

zabierać się do czegoś od dupy strony – odwrotnie, źle, od końca, nie po kolei,

robić dupę z gęby/z gęby dupę – nie dotrzymać słowa, zaprzeczać temu, co się wcześniej powiedziało,

do dupy/w dupę z czymś/kimś – mówiący oceniając coś lub kogoś bardzo źle, daje do zrozumienia, że nie chce o tym mówić,

ktoś daje dupy – łatwo się poddaje, rezygnując z osiągnięcia celu,

dupa Jasiu/Jaś – nieprawda; mówiący nie wierzy w to, co ktoś powiedział,

ktoś gryzie się w dupę – jest zły na siebie z jakiegoś powodu,

coś ugryzło kogoś w dupę – ktoś jest w złym humorze,

mieć kij w dupie – nie mieć dystansu lub poczucia humoru,

ktoś zmoczył/umoczył dupę – nabawił się kłopotów, stało się coś złego,

na dupie bez szmalu – ktoś stracił wszystkie pieniądze,

chronić czyjąś dupę – chronić kogoś przed kłopotami,

siedzieć komuś/gdzieś jak wrzód na dupie – ktoś jest dla kogoś męczący,

truć komuś dupę – zawracać komuś dupę, przeszkadzać,

zawracać komuś dupę (czymś) – zajmować kogoś czymś, zaprzątać kogoś czymś, niepotrzebnie, przeszkadzać, być natrętnym,

ktoś trzęsie dupą – boi się czegoś,

trzymać się mocno czyjejś dupy – ktoś dobrowolnie podporządkowuje się komuś,

żal dupę ściska – ktoś żałuje czegoś,

coś cieszy dupę – ktoś jest z czegoś bardzo zadowolony,

zalany/pijany w dupę/w trzy/cztery dupy – mocno pijany,

ból dupy – ktoś daje do zrozumienia, że coś go uwiera, przeszkadza mu, nie daje spokoju,

dupnąć – uderzyć, zderzyć się z czymś, huknąć, wybuchnąć, eksplodować; coś uległo uszkodzeniu, rozbiło się,

nogi komuś z dupy powyrywać – pogróżka: mocno zbić,

dostać po dupie/w dupę – zostać zbitym, zwłaszcza po pośladkach,

wziąć kogoś za dupę – zacząć zdecydowanie kierować czyimś postępowaniem, zastosować środki przymusu, wziąć kogoś w ryzy,

nogi komuś z dupy powyrywać – rodzaj pogróżki, zapowiedź dotkliwego ukarania kogoś; groźba, że ktoś zrobi komuś coś złego,

wziąć dupę w troki – odejść skądś, wyruszyć dokądś,

wziąć kogoś za dupę – zastosować środki przymusu, starać się nauczyć dyscypliny,

ktoś daje komuś po dupie/w dupę – ktoś robi coś, by pokazać swoją przewagę nad kimś innym („dał im w dupę tym zakazem”),

coś daje komuś po dupie/w dupę – coś unieszkodliwa kogoś (czasem te definicje słownikowe są bardzo enigmatyczne),

dobierać się komuś do dupy – stara się kogoś unieszkodliwić,

trzymać kogoś za dupę – pilnować kogoś, narzucać dyscyplinę,

kopa komuś w dupę – należy zachować się brutalnie w stosunku do kogoś,

w dupę kogoś! – wezwanie do walki,

niech ktoś zabiera swoją dupę – niech ktoś się wynosi,

w dupę kopany/jebany/pierdolony – obelga wyrażająca negatywny stosunek do kogoś,

niech ktoś idzie w dupę/do dupy z czymś/kimś – mówiący chce, by ktoś przestał mówić o kimś/czymś,

niech ktoś siedzi na dupie – mówiący nie chce, by ktoś zareagował na to, co się dzieje,

włazić, wskakiwać komuś do dupy – schlebiać, nadskakiwać komuś, traktować z przesadną uprzejmością,

całować kogoś w dupę – podlizywać się,

ktoś wchodzi komuś w dupę z poślizgiem/bez mydła – podlizuje się komuś,

ktoś liże komuś dupę – podlizuje się komuś,

robić komuś koło dupy – skrycie działać na czyjąś niekorzyść, obmawiać, psuć komuś opinię,

obrabiać/obsmarować komuś dupę – obmawia kogoś, mówi o kimś źle.

Duperelki

Wśród frazeologizmów zawierających słowo „dupa” jest wiele określeń drugiego człowieka albo jakiejś rzeczy:

komuś brakuje drugiej dupy do srania – ktoś ma zaspokojone wszystkie potrzeby,

ktoś wyżej dupy nie podskoczy – nie jest zdolny zrobić czegoś, co przekracza jego możliwości,

ktoś wyżej sra niż dupę ma – o kimś zarozumiałym, mającym zbyt wysokie mniemanie o sobie,

wygląda jak dupa/pół dupy zza krzaka – wygląda dziwacznie, śmiesznie albo źle,

ktoś ma piórko w dupie – nie potrafi przebywać dłuższy czas w tym samym miejscu,

ktoś ma w dupie robaki – o kimś niespokojnym,

coś jest takie, że można to o dupę/o kant dupy potłuc/rozbić/pobić – złe, marne, do niczego, bez żadnej wartości,

coś, ktoś jest do dupy – złe, marne, nie spełnia oczekiwań, nieudane, do niczego się nienadające, nic niewarte,

do dupy (z czymś, kimś) – o czymś mało wartościowym, nieprzydatnym, do niczego,

o dupie Maryni – mówić o niczym, o błahostkach, głupstwach,

duperela, duperelka – rzeczy mało ważne, nieistotne; drobne przedmioty,

duperele – głupstwa, brednie, niedorzeczności,

jak z koziej dupy trąba – ktoś zupełnie nie nadaje się do tego, o czym mowa,

gdzie psy dupami szczekają – na końcu świata,

dupny – dotyczący czegoś związanego z dupą – dupne figury, sprawy dupne,

jak jasna dupa – bardzo,

(gdzieś, od kogoś) pachnie jak z dupy Kachnie – ktoś brzydko pachnie,

ciemno jak w dupie u Murzyna – bardzo ciemno.

Dupa a lenistwo

Dupa we frazeologii łączy się z lenistwem:

podnieść/ruszyć dupę – wstać, podnieść się, wyruszyć dokądś (ale też: wziąć się za robotę),

ktoś leży do góry dupą – nic nie robi,

ktoś siedzi na dupie – jak wyżej,

ktoś nawet nie raczy ruszyć dupą – jest całkowicie pozbawiony woli działania,

niech ktoś ruszy dupą/dupę – niech zacznie coś robić,

podnieść dupę – wstać.

Dupa a seks

Są także frazeologizmy związane z seksem:

ktoś daje komuś dupy – pozwala na stosunek seksualny/podlizuje się komuś, jest uległy względem kogoś,

ktoś chodzi na dupy – o mężczyźnie, który udaje się gdzieś, by zaspokoić swój popęd seksualny (jaki eufemizm!),

ktoś kręci dupą – kokietuje ruchami bioder i pośladków,

dawać dupy, w dupę ładować, dupczyć – odbywać stosunek seksualny,

ktoś dosiadł czyjejś dupy – o współżyciu seksualnym,

odmawiać komuś dupy – odmówić stosunku,

dupczyć – współżyć seksualnie.

Powiedzenia

Interesujące, że podobne sformułowanie może oznaczać zarówno „tak”, jak i „nie”:

nie ma dupy – komentarz do czyjejś wypowiedzi; z całą pewnością; wyrażenie pewności, że stanie się coś, co mówiący sugeruje,

nie ma dupy we wsi – na pewno nie; to, o czym była mowa, jest niewykonalne.

Dupa występuje także w powiedzeniach.

I Herkules dupa, kiedy ludzi kupa – nie można pokonać znacznie liczniejszego przeciwnika.

Oczy chcą, a dupa nie może – o kimś bardzo łakomym („Zjedz jeszcze trochę – oczy chcą, a dupa nie może…”).

Wszystko kręci się wokół dupy – czyli seks jest źródłem kłopotów, wojen, bogactwa itd.

Nie widziała dupa słońca – to powiedzonko znane w okolicach, z których pochodzę; to taka kpiarska i rubaszna wersja: „Co ty nie powiesz?”.

I oczywiście przekleństwa:

Dupa blada!

Dupa zbita!

Jasna dupa!

Kurza dupa!

W dupę!

W dupę jeża! (dlaczego akurat jeża?)

Zimna dupa!

Ciekawostki

Dupka to pierwsza lub ostatnia kromka chleba.

Dupek, dupek, dupnik – gra w karty oraz jedna z figur (walet).

Papier toaletowy jest także nazywany papierem do dupy.

W gwarze uczniowskiej dupa blada to brzydka dziewczyna, a dupą z uszami nazywa się tchórza.

W „Słowniku gwar przestępczych” wspomniane jest tzw. „granie o dupę” (przegrany staje się homoseksualistą biernym), „dupa” to inaczej odsiadka za pobicie lub zgwałcenie kobiety; „dupak”, „dupek” to szef prokuratury, a „dupniak”, „dupik” to gra więzienna polegająca na biciu w pośladki więźnia z zawiązanymi oczami. Sutener nazywany jest „dupniakiem” lub „przydupnikiem”, zaś sformułowanie „za dupę rąbać”, „na dupnika”, „robić gościa z dupki” oznacza kradzież czegoś z tylnej kieszeni.

Eufemizmy, czyli jak mówić, żeby nie powiedzieć „dupa”

Wśród dość licznych eufemizmów są powszechnie nam znane, np. cztery litery, pupa, siedzenie, kuper, kuperek, tylna część ciała, zadek, tyłek, tył. Z ciekawszych wynotowałam:

ad suas dupas – na swojej dupie, przykład makaronizowania łacińsko-polskiego,

dupencja – żartobliwe nawiązanie do wyrazów pochodzenia obcego o poważnym znaczeniu, np. „magnificencja”,

twarz tylna,

antresola,

dupina (zdrobnienie),

dupło,

pierwsza krzyżowa,

anatomiczna wypukłość,

odwrotna strona,

półłanki,

część ciała, która nie nosi już miana pleców,

gdzie słońce nie dochodzi,

część ciała, która w lecie też jest biała,

miejsce, gdzie zrastają się nogi,

tam, gdzie się zwykle nogą bije,

sempiterna – taki żart szkolny, kiedy jeszcze uczniowie uczyli się łaciny (dostał kopa w sempiternę).

***

Przykłady użycia:

"Mam cię w dupie!" (z pewnego znanego filmu),

„Trochę z niego dupa” (dowcipny komentarz na forum związanym z pewnym aktorem),

"Ale z ciebie dupa", czyli komplementy nastolatków.

***

Źródła:

Słowniki etymologiczne Borysia, Brücknera, Bańkowskiego,

Słownik eufemizmów, o którym pisałam tutaj,

„Słownik języka polskiego” PWN,

„Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny”, red. S. Bąba, J. Liberek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

"Słownik polszczyzny potocznej",

"Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów".

„Słownik gwar przestępczych”,

hasło z Wikisłownika,

językoznawczy blog Kasi.