Słownik inwektyw. Od capa do ciołka

litera CPoprzednie części słownika (litera A i B) znajdują się tutaj. Dzisiaj zaczynamy hasła na literę C. W dzisiejszym odcinku: czy ciamajda ciamka, dlaczego ciemny to głupi i który herb stał się obelgą.

Cap

To krótkie słówko oznacza barana albo kozła, zwłaszcza starego. Jeśli mężczyzna ma kozią bródkę, też nieraz nazywa się go capem, ale częściej to określenie dotyczy starego lubieżnika, mężczyzny nieprzyzwoitego wobec kobiet (w końcu wiadomo, za co samiec jest odpowiedzialny w świecie zwierząt). Cap to też człowiek głupi, gapa, ciamajda.

Frazeologia utrwaliła capa w niezbyt pochlebnych zwrotach: głupi jak cap, śmierdzi jak cap. Jest to kolejny, a wcale nieostatni przykład na to, że nazwa zwierzęcia ma być obrazą dla człowieka.

Słownik etymologiczny odnotowuje, że "cap", a z nim też "ocapieć" – weszło do języka polskiego, zapożyczone od pastuchów rumuńskich, ponieważ jest znane tylko u Słowian, którzy się z nimi stykali w Karpatach.

Ciekawostka: Podobne w brzmieniu "capnąć" i "łapu-capu" nie mają z capem nic wspólnego, a wzięły się od ruskiego wyrazu dźwiękonaśladowczego "cap!", który oznaczał czynność łapania za ucho. Inni Słowianie używali słów "cap", "capać" na określenie ciężkiego chodu w błocie.

Przykład użycia: "Ty stary capie!"

Cep

Pogardliwie cepem nazywa się głupka, człowieka tępego, ograniczonego umysłowo, prostaka. Zapewne określenie to wzięło się poprzez analogię do prostej budowy cepa, narzędzia do ręcznego młócenia zboża.

Pochodząca z XIX wieku "Encyklopedia staropolska" Z. Glogera nie odnotowuje jeszcze pogardliwego czy uwłaczającego znaczenia tego słowa (prócz narzędzia rolniczego był to dawniej także rodzaj broni). Widocznie w miarę postępu w rolnictwie cep zaczął być synonimem prostactwa i ubóstwa umysłowego.

Cep to prasłowo, a ma wspólny rdzeń z takimi wyrazami jak (sz)czepić, szczepa, szczapka (kawałek odłupanego drewna).

Przykład użycia: "Co za cep!"

Ciamajda

To ktoś ślamazarny, niezdarny, nieporadny, inaczej oferma, gamoń, ciapa. Człowiek bez energii, werwy, stanowczości woli, niesprawny fizycznie. Ciamajdzie wszystko leci z rąk, ciamajda wiecznie się potyka i przewraca, obija o sprzęty. Nie powierzysz mu zadania wymagającego aktywności, szybkiego działania albo też precyzji. Nie chciałbyś być pacjentem chirurga-ciamajdy ani mieć ciamajdę w reprezentacji swojego kraju.

Boryś w swoim słowniku etymologicznym podaje, że słowo to wzięło się od znanego w różnych dialektach słowa "ciamać" – być powolnym, guzdrać się, albo też jeść głośno i powoli (można też przecież "ciamkać"). Przyrostek -ajda tworzy zwykle wyrażenia ekspresywne, wyzwiska, określenia pogardliwe i emocjonalne. Gwary okazują się zresztą bardzo twórcze w tym zakresie: istnieje sporo podobnych inwektyw, utworzonych od "ciamać", chociażby ciama, ciamajdzia, ciamara, ciamarajda (piękne!), ciamaga.

Przykład użycia: Jeden ze Smurfów, wiecznie potykający się, z czapką zasłaniającą oczy, ma na imię właśnie Ciamajda.

Ciapa, ciapciak

Ciapą nazwiemy człowieka ślamazarnego, nieenergicznego, nieprzedsiębiorczego. Ciapciak jest leniwy, ospały, a nawet brudny (nie chce mu się nawet umyć). Oba te słowa pochodzą od "ciapać", co może oznaczać: 1) ciąć, rąbać; 2) jeść głośno, ciamkać; 3) człapać (gdy pada śnieg z deszczem lub śnieg się roztopi, również powstaje ciapa).

To interesujące, że zarówno ciamajda, jak i ciapa, mają swoje źródło w nieestetycznym sposobie jedzenia. Może rzeczywiście jest jakaś mądrość w powiedzeniu: "jaki ktoś jest do jedzenia, taki do roboty".

Ciekawostka: słowo ciapa w dialektach ma więcej niż dwa znaczenia. Otóż prócz fajtłapy i słotnej pogody może również określać stare niedołężne zwierzę, rękę albo… narządy płciowe kobiety. Dość zaskakujący jest ten szeroki zakres znaczeń.

Przykład użycia: "Ale z niego ciapa, zobacz, znowu to wywalił".

Cieć

Jest to pogardliwe określenie dozorcy, administratora budynku, portiera, stróża. W samym brzmieniu dość zabawne, brzmi trochę jak dziecięce słowo wymyślone dla zabawy i ciągłego powtarzania.

Etymologiczne słowniki przemilczają temat. Słownik języka polskiego i Doroszewski skupiają się na bezokoliczniku "ciec", ale on nie ma wiele wspólnego z cieciem. Znalazłam jeszcze podobne słowo "ciećwierz", ale i ono, choć niewątpliwie urocze, niewiele pomoże, bo jest to po prostu gwarowe określenie cietrzewia. Może łatwiejsze do wymówienia, ale kompletnie niezwiązane z gospodarzem domu.

Przykład użycia: w tytule książki Janusza Głowackiego "Ostatni cieć".

Ciemięga

Obraźliwe określenie człowieka niezaradnego i ślamazarnego, ospałego, mało energicznego (słowo też może oznaczać uciążliwą, żmudną pracę). Zastanawiające jest, że to kolejny już wyraz zaczynający się na ci-, który ma właśnie takie znaczenie. Mam wrażenie, że z każdym kolejnym hasłem ciągle piszę o tym samym człowieku.

Ciemięga wywodzi się od ciemienia – w ciemię bity, czyli udurzony, głuptas (wg Brücknera); albo też od ciemać/ciemić (← tomiti) – dusić, męczyć, pozbawiać dostępu powietrza, stąd ciemięga to człowiek oszołomiony, ogłuszony, częściowo nieprzytomny z powodu duszenia czy braku tlenu (wg Borysia). Jak widzimy, często tęgie głowy mają różne poglądy na temat źródłosłowów.

Przykład użycia: "Jeżeli jesteś ciemięgą, to i najlepsze stopnie niewiele ci w życiu pomogą" (stąd).

Ciemniak

Dlaczego ciemny to głupi? Ciemna masa, ciemniak, ciemnota – te określenia odnoszą się do kogoś nierozumnego, zacofanego, ciężko rozumującego, nie do końca światłego… No właśnie, światły jest oświecony, mądry, wykształcony. Światłość jest dobra i poznana, wszystko jest jasne (!); ciemność jest zła, podejrzana, mętna, nie wiadomo, czego się można po niej spodziewać. Jest niepoznana i nieogarnięta.

Ciekawostka: Ciemność jest bardzo silnie związana etymologią z ćmą (zaćmienie, ćmić, ociemniały). Ćma (t'ma) to motyl nocny, ale w staropolskich tłumaczeniach Biblii ćmą określano ciemność, ciemnicę, cień i mrok.

Przykład użycia: "Mieszczuchy to ciemniaki" (nagłówek SE, jak zwykle na wysokim poziomie).

Ciućmok, ciućma

Słowo jest trudne do wytłumaczenia. Generalnie oznacza niedojdę, ofiarę losu i niezdarę, Doroszewski dodaje jeszcze brzydactwo.

Ale skąd się wzięło to słowo? "Ciućka" i "ciucia" oznaczało psa (zdaniem Brücknera), więc trop prowadzi raczej do ciemniaka, bo spokrewnione z nim "ćmuk" i "ćmok" to określenia upiora nocnego. Być może któreś z tych słów ewoluowało do dzisiejszej postaci.

Ciekawostka: Nazwa obejmuje również regionalną potrawę z ziemniaków, znalazłam ją tu.
Przykład użycia (wielokrotnego): Jak ciućmoki miotały się na trzęsawisku (nagłówek soczystego felietonu stąd).

Ciołek

Na herbie czerwony ciołek widnieje na białym polu. Wizerunek ten wyobrażono na pieczęciach np. Stanisława biskupa poznańskiego w 1430 roku, Klemensa Ciołka z Bolan w 1438, Jana z Regulic, doktora medycyny i rajcy krakowskiego w 1501 itp. Używała go również rodzina Poniatowskich w XVIII w., a więc i Stanisław August, król Polski, a ponadto Tadeusz Boy-Żeleński. Nazwisko Ciołek nosił Erazm, biskup płocki.

Czym jest ciołek? Młodym byczkiem, czyli buhajkiem. Ciołek tworzy rodzinę wyrazów z cielakiem, cielątkiem, cielcem, cielęciną, cielętnikiem. Przenośnie ciołkiem można nazwać człowieka nierozgarniętego, ciężkiego, bezmyślnego i tępego.

Przykład użycia: "Ty ciołku, co żeś zrobił?"

***

Pomoce naukowe:

sjp.pwn i znajdujące się tam skany z SJP W. Doroszewskiego, wikisłownik, "Słownik etymologiczny" pod red. A. Brücknera, "Słownik etymologiczny" pod red. W. Borysia, "Encyklopedia staropolska" Z. Glogera.