Clown, cnotka, cwaniak i cwel. Słownik inwektyw

W dzisiejszym wpisie: co łączy klauna i rolnika, co ma wspólnego cwaniak z dzbanem i lisem, a także dlaczego cwela nazwano tak jak podkład pod szyny. Hasła do tej pory opracowane można znaleźć w Słowniku inwektyw po prawej stronie.

Clown, klown, klaun

To inaczej błazen (porównaj hasło), komik cyrkowy (to znaczenie ustalono już na początku XVII w.), a potem także – prześmiewca, filut, figlarz, żartowniś. Clownem nazywa się też osobę zachowującą się niepoważnie, ośmieszającą się. Można o kimś powiedzieć, że wygląda jak clown, jeśli ubierze się pstrokato, śmiesznie, dziwacznie.

Angielskie słowo "clown" (zapisywane także jako "clowne" czy "cloyne") oznaczało pierwotnie gbura wiejskiego, rustykalnego chama, krótko mówiąc – prostego chłopa.

Być może "clown" pochodzi ze skandynawskiego (świadczyłyby o tym m.in. islandzkie klunni czy szwedzkie kluns – oba słowa opisują człowieka niezdarnego, niezgrabnego, ale też niekulturalnego, grubiańskiego) albo północnofryzyjskiego klönne, czyli ktoś niezdarny. Ewentualnie mogło też przyjść z łaciny, w której colonus to kolonista, farmer, rolnik. Pokutuje tutaj taki stereotypowy obraz głupiego wieśniaka.

Przykład użycia:
"Kliczko do Fury’ego: jesteś klaunem, możesz dostać pracę w cyrku" (źródło tutaj);

i jeszcze jeden przykład porównania do klauna w świecie sportowym.

Cnotka

Tak czasem nazywa się dziewczynę lub kobietę przesadnie skromną, wstydliwą, niedostępną; osobę, która nie chce rozmawiać na temat seksu, nie pozwala się dotknąć, a także dziewicę (np. "cnotka niewydymka"). Oczywiście ta obelga pochodzi od słowa "cnota" (o zmianie jego znaczenia pisałam tutaj).

Użycie zdrobnienia nadaje temu poważnemu pojęciu ironiczny i pogardliwy, umniejszający wydźwięk, tak jak "warszawka" czy "aktoreczka" (na marginesie tylko dodam, że zarówno niedostępność dziewczyny, jak i jej "dostępność" może stanowić obelgę w ustach płci przeciwnej). Nawet wtedy, kiedy "cnotka" nie miała nic wspólnego z seksem lub jego brakiem, była określeniem ironicznym: według definicji Doroszewskiego oznaczała mniemaną, rzekomą, pozorną cnotę.

Powtórzę: cnota oznacza przestrzeganie zasad etyki; zespół dodatkich cech moralnych, prawość, szlachetność, zacność, przymioty, zalety; ale też cześć, niewinność, nieskazitelność. Człowiek cny (dawniej: czstny → czsny → czny) to inaczej ktoś cnotliwy, zacny, szlachetny, prawy, dostojny, czcigodny. Stąd też przeczenia: bezecny (= bez cnoty), niecny (= niecnota).

Słowo "cnota" jest ogólnosłowiańskie i ze względu na budowę i znaczenie łączy się ściśle ze słowem "cześć", które w języku prasłowiańskim brzmiało tak: *čьstьnъ [czĭstĭn] (czyli z krótkim i). Analogiczne formy zrekonstruowane (prawdopodobne, ale jednak tylko przypuszczalne, dlatego piszemy je z gwiazdką) to: *czstny, *czstnota. Jak można się domyślić, te zbitki spółgłoskowe były trudne do wymówienia, więc je znacznie uproszczono. Stąd cny i cnota.

Przykład użycia:

cnotka niewydymka w kampanii społecznej;

nurtujące pytanie na forum: "Dlaczego kobiety zgrywają cnotki?"

Cwaniak

…a także wiele określeń pokrewnych: cwaniaczek, cwaniara, cwaniaczka, cwaniactwo, cwany (termin spopularyzowany przez Żeromskiego w 1924). Słownik etymologiczny podaje, że po 1945 było to jedno z najmodniejszych słów w prasie i literaturze polskiej.

Cwaniak to inaczej spryciarz, kanciarz, osoba radząca sobie w każdej sytuacji, często czyimś kosztem; obrotna, przebiegła, kuta na cztery nogi. Mam wrażenie, że takie określenie jest jednocześnie wyrazem potępienia, jak i podziwu. Ktoś sobie umie poradzić w życiu, może w sposób niejednoznaczny moralnie, ale ostatecznie cel uświęca środki.

Wyraz "cwany" pochodzi z gwarowego (s)cwany lis (szczwany lis), czyli przebiegły, chytry, sprytny. Boryś w swoim słowniku podaje, że forma "szczwany" wiąże się z czasownikiem "szczuć" – podjudzać psa do gonienia i atakowania. Potem rozszerzono znaczenie: podjudzać, podżegać przeciw komuś, prześladować, podburzać.

W języku starogermańskim sciozan oznaczało strzelać, szybko miotać, rzucać, staroangielskie sceōtan to strzelać, ciskać, uderzać, stąd "szczwany" to inaczej doświadczony, biegły w czymś, wytrawny, przebiegły, chytry. Ze względu na trudność wymawiania zbitki spółgłoskowej na początku wyrazu uproszczono go do "czwany" i "cwany". Zdaniem Borysia dzisiejsze znaczenie wiąże się ze szczutymi zwierzętami, które muszą być przebiegłe i sprytne, by umknąć obławie. Im dłużej umyka, tym jest bardziej doświadczony, w sumie to logiczne.

Tymczasem Aleksander Brückner ma inny pogląd w tej sprawie: wywodzi "szczwany" (= sprytny, przebiegły) z mazowieckiej gwary (warszawskiej) i łączy z ruskim słowem czwan, czyli zarozumialec, oraz czwanits'ia – chełpić się, pysznić się, nadymać się; pierwotnie być może znaczyło to "nadęty" – od słowa "czban" (jest to dawna forma słowa "dzban").

Przykład użycia:

"List do cwaniaka, który wcisnął mi już wszystko" (tutaj);

"Nie tylko warszawiaki to cwaniaki" (ten artykuł nawiązuje do powiedzenia "Nie ma cwaniaka nad warszawiaka", które prawdopodobnie wzięło się z tekstu piosenki autorstwa Alberta Harrisa, spopularyzowanej przez Stanisława Grzesiuka oraz – współcześnie – przez Projekt Warszawiak).

Cwel

Znalazłam trzy znaczenia tego obraźliwego słowa:

1. homoseksualista bierny, czyli mężczyzna świadczący usługi seksualne innym mężczyznom;

2. w gwarze więziennej osoba zmuszana do stosunków seksualnych;

3. ktoś głupi.

Etymologia wskazuje na powiązania z językiem niemieckim. Są dwa tropy: pierwszy to Schwelle (spolszczone "szwela" i gwarowe "śwela", "świela" i "cwela") – podkład (kolejowy). Cwel w hierarchii więziennej to osoba najniżej usytuowana, należąca właściwie do podludzi. Drugi trop prowadzi do niemieckiego słowa Schwule lub schwul – co jest potocznym określeniem homoseksualisty, coś w stylu słowa "pedał".

Można też obrazić kogoś, nazywając go cwelem, bez podtekstów seksualnych. Ot, po prostu ktoś jest głupi, naiwny, kibicuje przeciwnej drużynie albo ogólnie rzecz biorąc z jakichś względów jest godzien pogardy.

Przykład użycia:

usługi cwela w opowieści byłego więźnia;

napis "ZŁAPIE CIE CWELU" i obelga "ciepły cwelu" w tym artykule;

"Cwele z zarządu" tutaj.

***

Źródła:

słowniki tradycyjne: Słownik etymologiczny Bańkowskiego, Borysia, "Słownik polszczyzny potocznej" Anusiewicza i Skawińskiego, "Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" Kopalińskiego;

słowniki internetowe: Wikisłownik, Wikipedia, SJP PWN, Online Etymology Dictionary oraz Dictionary.com, SJP Doroszewskiego tu i tu.

Słownik inwektyw: ciota, cipa i ciul

Poprzednie części słownika można przeczytać tutaj. Tym razem trzy dość trudne etymologicznie i bardzo obraźliwe słowa.

Ciota

Na początku była prasłowiańska *teta → ciota (nastąpił tutaj przegłos, czyli przejście e → o, a ponadto zmiękczenie t → ć), a od tego pochodzą w zasadzie neutralne określenia "ciotka" i "ciocia" oraz urokliwe zdrobnienia typu "ciotunia", "ciotuchna", "cioteczka" i tak dalej.

Ale ciotka czy ciota to nie tylko siostra mamy lub taty czy też daleka krewna. Eufemistycznie mówiono tak na febrę, świerzb, a także określano tak czarownicę, wiedźmę. Obszerne informacje na temat ciot – czarownic zawiera m.in. ten artykuł. "Ciota" to także pospolite i nieco wulgarne określenie miesiączki.

Ciotką nazywano wreszcie każdą dorosłą, najczęściej niezamężną kobietę, ale w szczególności "rażącą ogromnym wzrostem lub brzydotą" (Bańkowski), otyłą, starszą, niezgrabną, niesympatyczną. K. Długosz-Kurczabowa przy omawianiu tego znaczenia przytacza przysłowia: "jedzie jak ciota na świni"; "wygląda jak ciota".

Ponadto według "Słownika polszczyzny potocznej" ciota to człowiek narzekający, zrzędzący, mówiący ciągle o swoich kłopotach, nieudacznik ("ciota się z niego zrobiła"; "marudna ciota").

Jednak mam wrażenie, że obelga "ciota" kojarzy się obecnie przede wszystkim z pogardliwym określeniem biernego homoseksualisty, być może dlatego, że w jakiś sposób wydaje się on zniewieściały, uległy, wykazujący karykaturalne cechy żeńskie.

Przykład użycia: "Tłukli mnie pięściami, kopali i wrzeszczeli: ty zboczeńcu, ty cioto!" (szkolne wspomnienia Anny Grodzkiej tutaj).

Cipa

Bańkowski pisze bardzo lakonicznie: "potocznie o podbrzuszu żeńskim", ale też dodaje łacińskie określenie anatomiczne "vagina feminea". Chodzi oczywiście o żeński narząd płciowy, ale nie tylko. Cipką można też pieszczotliwie nazwać młodą kurę ("metaforą może być cipka o kurczęciu", pisze Bańkowski w swoim słowniku) lub mniej pieszczotliwie młodą i niezbyt mądrą dziewczynę. Kurczątko nazywa się cipką od zawołania "cip-cip!" przywołującego ptactwo. "Cipa" w znaczeniu żeńskiego narządu i późniejszych określeń całej osoby ma inny źródłosłów.

Prawdopodobnie słowo to jest związane z czasownikiem cipać → ćpać. Zanim ten czasownik zaczął oznaczać zażywanie narkotyków, dotyczył żarłocznego jedzenia, napychania się. Teoretycznie nie ma to nic wspólnego z żeńskimi narządami, jednakże staropolskie (s)tipati ma nieco szersze znaczenie: nabijać, napełniać, wpychać, wtykać, zapchać, wciskać, zatkać…, co przywodzi na myśl skojarzenie ze stosunkiem płciowym.

Stąd też może pochodzić słowo "wścibski", czyli wsadzający, wpychający nos w nieswoje sprawy (od gwarowego "wścibić", choć według prawideł fonetycznych i słowotwórczych powinno być "wścipić" i "wścipski". Ale słowa czasem nie zachowują wszystkich zasad, które powinny). Z kolei skojarzenie słów "dowcip" i "dowcipny" (w znaczeniu "dopochwowy", np. dowcipny tampon) z "cipą" jest nieuzasadnione. "Dowcip" jest raczej związany z czasownikiem "ciupać", czyli uderzać (stąd "ciupaga", czyli laska do uderzania), a na znaczenie tego wyrazu wpłynął język czeski. Ale powróćmy do tematu.

"Cipa" oznacza więc żeński narząd płciowy (można spotkać stwierdzenie, że "cipa" to określenie wulgarne, ale "cipka" już nie) albo kobietę. W sformułowaniu "idzie moja cipa" kobieta jest potraktowana jako obiekt seksualny, a obelga "głupia cipa" ma na celu podkreślenie tępoty umysłowej.

Wreszcie słowo to dotyczyć także mężczyzny lub chłopaka. Określa z politowaniem lub niechęcią osobę niezaradną, ofermę, tchórza albo też mężczyznę zniewieściałego (wtedy nazywa się go także "cipciakiem" lub "cipciarzem").

Przykłady użycia:

"Nie stój jak ta cipa, zaproś gości do stołu" (M. Grochowski "Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów").

"Gdybyś mnie nie rzuciła, to nadal byłbym cipą" (stąd).

Ciul

To wulgarne określenie mężczyzny ("ty ciulu jeden") albo męskiego narządu płciowego. Na Śląsku jest to słowo tak obraźliwe jak ogólnopolski "chuj" (zob. tutaj). Ciul to osoba niezaradna, nieudolna, głupek albo też z drugiej strony oszust, łajdak, szumowina. Ciekawa rzecz: ciulem może być osoba oszukująca ("co za ciul!"), jak i oszukana ("ociulał mnie", "dałeś się wyciulać").

Etymologia jest niezbyt pewna: tutaj znalazłam, że "ciulać" oznacza moczyć się (co może kojarzyć się z penisem). Natomiast na tym forum można przeczytać, że w gwarach zachodniosłoweńskich "čulja" oznacza pień, a chorwackie "ćulav" ("čulav") to ktoś lub z coś z małymi uszami lub bezuchy (podobnie w rumuńskich dialektach, gdzie "ciul" to owca lub inne zwierzątko mające maleńkie uszy, jedno ucho lub niemające uszu wcale), a także drzewo ociosane, bez gałęzi. To ostatnie znaczenie pozwala na skojarzenie ciula z chujem (o choju i chojnie pisałam tutaj).

Przykład użycia: w filmie "Piłkarski poker" Adrianna Biedrzyńska mówi:

"Ty mniej gorzołka pij, ty więcej trenuj, ty za granica jedziesz, ciulu ty" (fragment do obejrzenia tutaj).

***

Bibliografia do tego odcinka:

Słowniki etymologiczne Borysia i Brücknera, Wikisłownik oraz SJP,

M. Grochowski, "Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów",

J. Anusiewicz, J. Skawiński, "Słownik polszczyzny potocznej",

A. Bańkowski "Etymologiczny słownik języka polskiego",

K. Długosz-Kurczabowa, "Etymologiczno-historyczny słownik języka polskiego",

Miejski Słownik Slangu i mowy potocznej

oraz strony internetowe:

http://www.kalis.pl/etymologia-kalikich-nazwisk

http://www.conlanger.fora.pl/lingwistyka,5/pytania-o-etymologie-w-polskim,1819-135.html.

Cham, cherlak, chuligan… Wyrazy obelżywe i negatywne określenia na ch

Obelgi opisane do tej pory znajdziesz tutaj.

Ale zanim przejdziemy do wulgaryzmów, zaczniemy od klasyki, czyli od chama.

Cham

Od dawna nazywa się tak człowieka ordynarnego, grubiańskiego, nieokrzesanego. W gwarach, a dawniej wśród warstw uprzywilejowanych – pogardliwie i obelżywie określano tym słowem wieśniaka, chłopa, człowieka z niższej klasy społecznej. Czytaliście "Chama" Orzeszkowej? Głównym bohaterem jest prosty chłop ze wsi, który musi bić żonę, żeby się nie łajdaczyła.

W XVII wieku powstawały "Księgi chamów" – Liber chamorum – spisy mieszczan ośmielających się podszywać pod szlachtę.

Cham to postać ze Starego Testamentu, syn Noego, a ojciec Kanaana. Noe wyklął go za niewłaściwe, sprośne zachowanie (śmiał się z ojca, kiedy ten nadużył wina i zasnął nago, a mógł go okryć kocem, nie patrząc nań, jak uczynili to Sem i Jafet). Potomkowie Chama, Kananejczycy, podobnie jak Kainici, zostali uznani za ludzi gorszych, niemiłych Bogu, zachowujących się źle i nie tak, jak każe obyczaj.

Ciekawe to zjawisko słowotwórcze: hebrajskie imię biblijnej postaci zaczęło występować w funkcji wyrazu pospolitego. Inne przykłady apelatywizacji (przekształcenia nazwy własnej w wyraz pospolity) to jasiek czy bogdanka.

Słowo "cham" jest dość produktywne – od niego pochodzą m.in.: chamidło, chamisko, chamski, chamuś (?), chamka, chamica, chamstwo.

Ciekawostka: W XVII w. chana nazywano chamem (przypadek? pyta retorycznie Brückner w swoim słowniku).

Przykład użycia: "Magister cham i prostak" (nagłówek "NIE")

Cherlak

Jest to osoba słaba, wątła, chuda, chorowita, mizerna, podupadająca na zdrowiu, niedomagająca, z trudem utrzymująca się przy życiu. W dialektach cherać/chyrać to inaczej niedomagać, przewlekle chorować. Z tym znaczeniem związane jest charleć – kaszleć, mieć zapalenie płuc, dogorywać, konać (ciekawa gradacja znaczenia i spotęgowanie nieszczęścia).

Doroszewski dodaje jeszcze jedno znaczenie: otóż w łowiectwie cherlak oznacza zwierzę wynędzniałe, podlegające odstrzałowi selekcyjnemu.

Przykład użycia: "Przed komisją staną tytani i cherlaki" (tutaj) czy też wstrząsające wyznanie modela: "Byłem cherlakiem z wielkimi zębami" (stąd).

Chimeryk

Chimerykiem możemy nazwać człowieka o zmiennym, kapryśnym usposobieniu, kierującego się kaprysem czy fantazją. Zależnie od kontekstu i intencji osoby mówiącej słowo to może być obraźliwe lub pogardliwe albo też całkiem neutralne. Ale skąd się wzięło?

Łac. chimaera z gr. chimaira oznacza kozę, a dosłownie kózkę tej zimy, jednozimkę. Ale mitologiczna chimera prócz tułowia kozy miała dodatkowo głowę lwa i węża zamiast ogona. No i jeszcze ziała ogniem. Wnioskując po wyglądzie, chimera nie mogła się zdecydować, którym zwierzęciem chce być – stąd chimeryk zmiennym jest.

Kopaliński podaje bardzo zgrabne synonomy: fantasta i kapryśnik.

Przykład użycia: "Zagrają chimerycy" (źródło tutaj).

Chłystek

To młody niepoważny człowiek bez doświadczenia, młokos, fircyk, smarkacz. Ukraińskie słowo "chłystyk" oznacza mały batog (bicz do batożenia), a przenośnie chudopachołek, hołysz, czyli biedak, nędzarz. Tak też rozumiano to słowo w dawnej Polsce.

Chłystek pochodzi od zapomnianych już wyrazów chłąd, chlust – łodygi, badyl, drążek, ale też wynędzniały, chwiejący się, słaby.

Przykład użycia: Czy byle chłystek może wykorzystać damę? (tutaj).

Chochoł

Tak nazywa się słomiane okrycie drzewek, by ochronić je przed mrozem. Chochoł jako postać pojawia się w "Weselu". Jest Dolina Chochołowska i wieś Chochołów. Jednym z błędów logicznych jest sfizmat rozszerzenia zwany atakowaniem chochoła – wyolbrzymienie argumentu oponenta (można przeczytać o tym np. tutaj).

W języku staropolskim chochoł był to czub, wierzch. W dialektach nazywano tak m.in. sterczący czub włosów. Stąd pogardliwe określenie Ukraińców (chochoły, chachoły, chochły, chachły) używane przez Polaków, Białorusinów i Rosjan. Popularna kozacka fryzura osełedec to wąski kosmyk na czubku ogolonej głowy (np. taki). Rosjanie nazwali ją właśnie chachołem.

Chochoł to także przebieraniec owinięty w słomę i straszący w zapusty; strach na wróble, widziadło, strach. Ktoś nazwany chochołem wygląda jak wiecheć słomy i strach na wróble. Ale chochoł to także potargana fryzura, przypominająca taki snopek.

Można jeszcze dodać, że słomiana wiązka rozumem nie grzeszy, więc chochoł to także ktoś głupi, ograniczony (chochola umysłowość).

Przykład użycia: "Ty warchole, chochole, syjonisto!" (stąd).

Chojrak

Potocznie chojrakiem określa się człowieka zuchwałego, popisującego się odwagą, krzykacza. Od tego słowa pochodzą też chojracki, chojractwo czy chojraczyć.

Budowa tego wyrazu jest związana z cząstką słowotwórczą choj- choi, choinka, choja, chojka, chojar – młode drzewo iglaste, krzew, a także gałęzie drzew iglastych. Może dlatego, że chudy, a się stawia.

Niektóre źródła podają, że prasłowo choj/hoj oznacza stojący prosto, prężny. Czyli chojrak zuchwale się popisuje i prężnie wystawia klatę. Może o to tutaj chodzi.

Przykład użycia: "No, jak tam, chojraki?" (stąd).

Cholera

To rodzaj choroby zakaźnej, ale też wyzwisko lub przekleństwo.

Bycie cholerykiem oznacza rodzaj temperamentu (gr. chole – żółć). Według podziału Hipokratesa, zależnie od tego, jaki płyn ("humor") przeważa w naszym organizmie, taki mamy temperatment. Można mieć dużo flegmy, krwi albo właśnie żółci.

Stwierdzenie "ale z niej cholera!" oznacza to osobę gwałtowną, mściwą, potrafiącą uprzykrzyć życie. Z cholerą lepiej nie zadzierać.

Jako przekleństwo funkcjonuje np. w wyrażeniach: idź do cholery! Niech to cholera weźmie! W porównaniu z kurwą, pierdoleniem i chujem jest to dość łagodny wulgaryzm, z powodzeniem może być stosowany w serialach TVP zamiennie z "o kurczę!".

Przykład użycia: "Zośka, cholero jedna, gdzie wódka?" (niezawodny Doroszewski).

Chuchro

Ludowe słowo "chęchy" oznaczało nieużytki, zielsko (od tego też mamy czasownik chachmęcić). Chuchro to zbutwiałki, a chuchra – wnętrzności rybie. Chuchrak – mizerak, chudeusz.

Od XIX w. chuchrem nazywa się istotę słabą, mizerną, wątłą, delikatną, drobną. Chuchro to człek słabowity albo zdziecinniały staruszek. Inne znaczenia: kiszki, wnętrzności ludzkie lub zwierzęce, a ponadto odłamek spróchniałego drewna.

Zapewne chodzi o coś/kogoś nadmuchanego, lekkiego, wypełnionego chuchem (od słowa chuchać). Czyli chuchro jest takie lekkie, że byle wiatr zawieje i strąci, przewróci.

Przykład użycia: "Najpierw chuchro, teraz niemal kulturysta" (Wprost o Lewandowskim).

Chudopachołek

Ten wyraz ma sporo wspólnego z chujcem. Słowotwórstwo potrafi nieraz zaskoczyć. Ale po kolei.

Brückner podaje, że wyrazy "chudy", "chuderlawy", "chudoba" oznaczają ubóstwo i biedę. Chudopachołek to człowiek biedny, a przez to pomiatany i pogardzany. Dawniej chudopachołkiem zwano człowieka z ubogiej szlachty lub niższych warstw społecznych, człowieka niskiego stanu.

Od słowa "chudnąć" pochodzi chudziec. Ale forma dopełniacza, czyli "chudźca", nie była dla naszych przodków prosta do wymówienia. Tak samo jak "ociec – oćca" uproszczono w wymowie do "ojca", tak "chudźca" zmieniono na "chujca". I tak powstał chujec – określenie chudego wieprza.

Określenie "chudy" łączyło się ze znaczeniami mały, drobny, zły. To ciekawe, że chudość dawniej kojarzyła się źle. Tłuste lata były dobre, a grubi szlachcice stali wysoko w hierarchii społecznej. Chudy był godzien pogardy, biedny, na szarym końcu Dzisiaj jest cokolwiek odwrotnie.

Przykład użycia: Księżniczka i chudopachołek (tytuł książki).

Chuj

To wulgarne określenie penisa albo wyzwisko stosowane wobec mężczyzny (bolesna obelga: "Jesteś chujem złamanym!" albo klasyczna "Ty chuju!").

Etymologia jest niejednoznaczna do określenia, ale podsuwa nam kilka tropów. Po pierwsze chujec, o którym pisałam nieco wyżej przy okazji chudopachołka. Tworzenie nowych słów poprzez skracanie to dość częsty zabieg (zwie się to derywacją wsteczną). To wyjaśniałoby powstanie inwektywy – w końcu porównanie kogoś do chudego wieprza to nic przyjemnego.

Po drugie chuj może pochodzić od indoeuropejskiego słowa "choi/hoi" czyli stojący prosto, prężny (stąd też chojna, choinka, a także chojrak). I tutaj chodziłoby o określenie penisa i podkreślenie pewnej jego istotnej cechy…

Brückner pisze, że chaja, chajawica, chujawica, chujawa to dawne gwarowe określenia niepogody, zawieruchy. Być może te słowa są po prostu podobnie zbudowane, nie muszą być spokrewnione. Niby jak połączyć penisa z brzydką pogodą?

Obelżywe słowo określające człowieka stało się bardzo popularne w innych wulgarnych sformułowaniach, jako wykrzyknienie, określenie czegoś itp. Wiele przykładów użycia dostarcza poniższy obrazek (prawdopodobnie stąd).

chO tym, dlaczego porównanie kogoś do narządu płciowego jest obraźliwe i wulgarne, napiszę szerzej w osobnym wpisie. Temat jest zdecydowanie wart zgłębienia.

Jeszcze tylko dodam, że chuj to wyraz uznawany za wulgarny, czyli mocno wyrażający uczucia pełne niechęci i agresji, pokazujący skrajnie negatywny stosunek do ludzi czy zjawisk. Wulgaryzmy stosowane jako przecinek świadczą o ubóstwie języka, to oczywiste.

Chuligan

Słownik Języka Polskiego podaje, że jest to człowiek naruszający normy współżycia społecznego. Krótko mówiąc: awanturnik, łobuz, ulicznik. Zapożyczyliśmy tę nazwę z angielskiego hooligan (Hooligan czy też Houlihan to nazwisko irlandzkiej rodziny złodziejaszków żyjących i działających w Londynie w XIX/XX w.) za pośrednictwem rosyjskim (stąd chuligan, a nie huligan).

Wyrazy pokrewne: chuligański, chuliganka (to czynność chuliganienia albo dziewczyna-chuligan), chuliganić, chuliganić się, chuliganeria, chuliganienie.

Przykład użycia: "Chuligan w muszce" (to o pewnym znanym nam polityku).

"Chuligan terroryzuje Sławno" (nagłówek stąd).

***

Pisząc słownik inwektyw nie namawiam nikogo do obrażania innych. Chcę się przypatrzeć słowom, które w języku polskim istnieją, odkryć, jak powstały i kiedy są używane, a także podpatrzeć rodziny wyrazów, nieraz bardzo ciekawe. Jeśli tak zastanowić się, kto dawniej był wart obrażania czy pogardy i dlaczego – czyż nie świadczy to o naszym widzeniu świata, o kierarchii wartości i ważności?

***

W tym odcinku bardzo pomocne okazały się następujące źródła:

to, co zawsze, czyli SJP, Wikisłownik i moja etymologiczna baza (słowniki Brücknera i Borysia),

Hasło chochoł w Miejskim Słowniku Slangu i mowy potocznej,

Hasło chachoł w WIkipedii,

I. Płóciennik, D. Podlawska, Słownik wiedzy o języku, Bielsko-Biała 2004

oraz Forum Historyków.

Słownik inwektyw. Od capa do ciołka

litera CPoprzednie części słownika (litera A i B) znajdują się tutaj. Dzisiaj zaczynamy hasła na literę C. W dzisiejszym odcinku: czy ciamajda ciamka, dlaczego ciemny to głupi i który herb stał się obelgą.

Cap

To krótkie słówko oznacza barana albo kozła, zwłaszcza starego. Jeśli mężczyzna ma kozią bródkę, też nieraz nazywa się go capem, ale częściej to określenie dotyczy starego lubieżnika, mężczyzny nieprzyzwoitego wobec kobiet (w końcu wiadomo, za co samiec jest odpowiedzialny w świecie zwierząt). Cap to też człowiek głupi, gapa, ciamajda.

Frazeologia utrwaliła capa w niezbyt pochlebnych zwrotach: głupi jak cap, śmierdzi jak cap. Jest to kolejny, a wcale nieostatni przykład na to, że nazwa zwierzęcia ma być obrazą dla człowieka.

Słownik etymologiczny odnotowuje, że "cap", a z nim też "ocapieć" – weszło do języka polskiego, zapożyczone od pastuchów rumuńskich, ponieważ jest znane tylko u Słowian, którzy się z nimi stykali w Karpatach.

Ciekawostka: Podobne w brzmieniu "capnąć" i "łapu-capu" nie mają z capem nic wspólnego, a wzięły się od ruskiego wyrazu dźwiękonaśladowczego "cap!", który oznaczał czynność łapania za ucho. Inni Słowianie używali słów "cap", "capać" na określenie ciężkiego chodu w błocie.

Przykład użycia: "Ty stary capie!"

Cep

Pogardliwie cepem nazywa się głupka, człowieka tępego, ograniczonego umysłowo, prostaka. Zapewne określenie to wzięło się poprzez analogię do prostej budowy cepa, narzędzia do ręcznego młócenia zboża.

Pochodząca z XIX wieku "Encyklopedia staropolska" Z. Glogera nie odnotowuje jeszcze pogardliwego czy uwłaczającego znaczenia tego słowa (prócz narzędzia rolniczego był to dawniej także rodzaj broni). Widocznie w miarę postępu w rolnictwie cep zaczął być synonimem prostactwa i ubóstwa umysłowego.

Cep to prasłowo, a ma wspólny rdzeń z takimi wyrazami jak (sz)czepić, szczepa, szczapka (kawałek odłupanego drewna).

Przykład użycia: "Co za cep!"

Ciamajda

To ktoś ślamazarny, niezdarny, nieporadny, inaczej oferma, gamoń, ciapa. Człowiek bez energii, werwy, stanowczości woli, niesprawny fizycznie. Ciamajdzie wszystko leci z rąk, ciamajda wiecznie się potyka i przewraca, obija o sprzęty. Nie powierzysz mu zadania wymagającego aktywności, szybkiego działania albo też precyzji. Nie chciałbyś być pacjentem chirurga-ciamajdy ani mieć ciamajdę w reprezentacji swojego kraju.

Boryś w swoim słowniku etymologicznym podaje, że słowo to wzięło się od znanego w różnych dialektach słowa "ciamać" – być powolnym, guzdrać się, albo też jeść głośno i powoli (można też przecież "ciamkać"). Przyrostek -ajda tworzy zwykle wyrażenia ekspresywne, wyzwiska, określenia pogardliwe i emocjonalne. Gwary okazują się zresztą bardzo twórcze w tym zakresie: istnieje sporo podobnych inwektyw, utworzonych od "ciamać", chociażby ciama, ciamajdzia, ciamara, ciamarajda (piękne!), ciamaga.

Przykład użycia: Jeden ze Smurfów, wiecznie potykający się, z czapką zasłaniającą oczy, ma na imię właśnie Ciamajda.

Ciapa, ciapciak

Ciapą nazwiemy człowieka ślamazarnego, nieenergicznego, nieprzedsiębiorczego. Ciapciak jest leniwy, ospały, a nawet brudny (nie chce mu się nawet umyć). Oba te słowa pochodzą od "ciapać", co może oznaczać: 1) ciąć, rąbać; 2) jeść głośno, ciamkać; 3) człapać (gdy pada śnieg z deszczem lub śnieg się roztopi, również powstaje ciapa).

To interesujące, że zarówno ciamajda, jak i ciapa, mają swoje źródło w nieestetycznym sposobie jedzenia. Może rzeczywiście jest jakaś mądrość w powiedzeniu: "jaki ktoś jest do jedzenia, taki do roboty".

Ciekawostka: słowo ciapa w dialektach ma więcej niż dwa znaczenia. Otóż prócz fajtłapy i słotnej pogody może również określać stare niedołężne zwierzę, rękę albo… narządy płciowe kobiety. Dość zaskakujący jest ten szeroki zakres znaczeń.

Przykład użycia: "Ale z niego ciapa, zobacz, znowu to wywalił".

Cieć

Jest to pogardliwe określenie dozorcy, administratora budynku, portiera, stróża. W samym brzmieniu dość zabawne, brzmi trochę jak dziecięce słowo wymyślone dla zabawy i ciągłego powtarzania.

Etymologiczne słowniki przemilczają temat. Słownik języka polskiego i Doroszewski skupiają się na bezokoliczniku "ciec", ale on nie ma wiele wspólnego z cieciem. Znalazłam jeszcze podobne słowo "ciećwierz", ale i ono, choć niewątpliwie urocze, niewiele pomoże, bo jest to po prostu gwarowe określenie cietrzewia. Może łatwiejsze do wymówienia, ale kompletnie niezwiązane z gospodarzem domu.

Przykład użycia: w tytule książki Janusza Głowackiego "Ostatni cieć".

Ciemięga

Obraźliwe określenie człowieka niezaradnego i ślamazarnego, ospałego, mało energicznego (słowo też może oznaczać uciążliwą, żmudną pracę). Zastanawiające jest, że to kolejny już wyraz zaczynający się na ci-, który ma właśnie takie znaczenie. Mam wrażenie, że z każdym kolejnym hasłem ciągle piszę o tym samym człowieku.

Ciemięga wywodzi się od ciemienia – w ciemię bity, czyli udurzony, głuptas (wg Brücknera); albo też od ciemać/ciemić (← tomiti) – dusić, męczyć, pozbawiać dostępu powietrza, stąd ciemięga to człowiek oszołomiony, ogłuszony, częściowo nieprzytomny z powodu duszenia czy braku tlenu (wg Borysia). Jak widzimy, często tęgie głowy mają różne poglądy na temat źródłosłowów.

Przykład użycia: "Jeżeli jesteś ciemięgą, to i najlepsze stopnie niewiele ci w życiu pomogą" (stąd).

Ciemniak

Dlaczego ciemny to głupi? Ciemna masa, ciemniak, ciemnota – te określenia odnoszą się do kogoś nierozumnego, zacofanego, ciężko rozumującego, nie do końca światłego… No właśnie, światły jest oświecony, mądry, wykształcony. Światłość jest dobra i poznana, wszystko jest jasne (!); ciemność jest zła, podejrzana, mętna, nie wiadomo, czego się można po niej spodziewać. Jest niepoznana i nieogarnięta.

Ciekawostka: Ciemność jest bardzo silnie związana etymologią z ćmą (zaćmienie, ćmić, ociemniały). Ćma (t'ma) to motyl nocny, ale w staropolskich tłumaczeniach Biblii ćmą określano ciemność, ciemnicę, cień i mrok.

Przykład użycia: "Mieszczuchy to ciemniaki" (nagłówek SE, jak zwykle na wysokim poziomie).

Ciućmok, ciućma

Słowo jest trudne do wytłumaczenia. Generalnie oznacza niedojdę, ofiarę losu i niezdarę, Doroszewski dodaje jeszcze brzydactwo.

Ale skąd się wzięło to słowo? "Ciućka" i "ciucia" oznaczało psa (zdaniem Brücknera), więc trop prowadzi raczej do ciemniaka, bo spokrewnione z nim "ćmuk" i "ćmok" to określenia upiora nocnego. Być może któreś z tych słów ewoluowało do dzisiejszej postaci.

Ciekawostka: Nazwa obejmuje również regionalną potrawę z ziemniaków, znalazłam ją tu.
Przykład użycia (wielokrotnego): Jak ciućmoki miotały się na trzęsawisku (nagłówek soczystego felietonu stąd).

Ciołek

Na herbie czerwony ciołek widnieje na białym polu. Wizerunek ten wyobrażono na pieczęciach np. Stanisława biskupa poznańskiego w 1430 roku, Klemensa Ciołka z Bolan w 1438, Jana z Regulic, doktora medycyny i rajcy krakowskiego w 1501 itp. Używała go również rodzina Poniatowskich w XVIII w., a więc i Stanisław August, król Polski, a ponadto Tadeusz Boy-Żeleński. Nazwisko Ciołek nosił Erazm, biskup płocki.

Czym jest ciołek? Młodym byczkiem, czyli buhajkiem. Ciołek tworzy rodzinę wyrazów z cielakiem, cielątkiem, cielcem, cielęciną, cielętnikiem. Przenośnie ciołkiem można nazwać człowieka nierozgarniętego, ciężkiego, bezmyślnego i tępego.

Przykład użycia: "Ty ciołku, co żeś zrobił?"

***

Pomoce naukowe:

sjp.pwn i znajdujące się tam skany z SJP W. Doroszewskiego, wikisłownik, "Słownik etymologiczny" pod red. A. Brücknera, "Słownik etymologiczny" pod red. W. Borysia, "Encyklopedia staropolska" Z. Glogera.

Słownik inwektyw. Od błazna do bydlęcia

Błazen

Inaczej trefniś, naśmiewca, "błazen zawodowy, z rzemiosła, którego strój i obowiązki są określone, który na zawołanie musi być dowcipny, bo inaczej będzie przez pana oddalony ze dworu lub nawet ochłostany" (Z. Gloger, "Encyklopedia staropolska", t. 1, s. 179). Polacy patrzyli na ten zawód z lekceważeniem, niekiedy z dobrodusznym politowaniem czy współczuciem. Słowo "błazen" oznacza albo człowieka głupkowatego, wesołka, śmieszka.

Cerkiewne słowo błazn (a łac. scandalum) oznacza błąd, a subłazn – zgorszenie. Czeskie, łużyckie błazn to po prostu głupiec.

Od tego wyrazu pochodzi czasownik "pobłażać" – (wymiana ż:z, przykład jak w szkole). Błaznom często ich żarty uchodziły na sucho.

Przykład użycia: "To błazen!" (Kinga Rusin o Kubie Wojewódzkim tutaj).

Brzydal

Tu pochodzenie wyrazu nie stanowi żadnej tajemnicy. Ktoś jest brzydki i takim nazwany. Jeśli ktoś ma kompleksy, może się obrazić. Czasem określenie jest używane przekornie, wobec kogoś ładnego, żeby nie czuł się za dobrze w życiu.

Rodzina wyrazów: brzydki, obrzydliwy (dawniej: brzydliwy), obrzydliwość, brzydnąć.

Przykład użycia: "Co za brzyyydal!"

Bubek

Tak potocznie nazywa się mężczyznę mało wartego, ale mającego wygórowane mniemanie o sobie. Wikisłownik podaje, że "bubek" pochodzi od niemieckiego Bube, czyli karciany walet (inne znaczenia: chłopak, łobuziak). Walet jest przecież zawsze gorszy niż król.

Przykład użycia: "Ale z Ciebie bubek!".

Buc

Mitologia słowiańska nazywa tak straszydło zamieszkujące ciemne zakamarki domu, np. na strychu, w starej szafie czy pod łóżkiem. Buc bił i straszył niegrzeczne dzieci, a te najbardziej nieznośne wrzucał do worka i zabierał ze sobą.

Stworzenie to przybyło na polskie ziemie jako towar importowany z Niemiec. Tam był określany jako Butzenmann lub Putz.

Dzisiaj "buc" to jedna z inwektyw, a można tak nazwać osobę niewychowaną, zarozumiałą, tępą, głupią. Szeroki zestaw cech negatywnych.

Przykład użycia: "Ty głupi bucu!"

Bufon

To człowiek pyszny, zadufany w sobie, zarozumialec, arogant.

Francuskie bouffon – błazen, pajac, komediant, od włoskiego buffonata – błazeństwo i buffo – komiczny. A gdyby poszukać jeszcze dalej, to można dokopać się do źródła języków romańskich, czyli łaciny, w której istnieje słowo bufo oznaczające po prostu ropuchę.

Przykład użycia: Jennifer, bohaterka filmu "Love story", grana przez Ali MacGraw, nazywała tak swojego chłopaka Oliviera.

Bumelant

bumelant-bez-logo

Słowo pochodzi z języka niemieckiego – Bummelant to inaczej próżniak, leń, obibok, wałkoń (piękne słowo). Bumelant zajmuje się unikaniem pracy, marnowaniem czasu przeznaczonego na pracę, wymigiwaniem się od swoich obowiązków. Bumelant spóźnia się albo nie stawia się w ogóle w zakładzie pracy, lekceważy swoje obowiązki, jest niewydajny, nieefektywny. Bumelanctwo (bumelkę, bumelowanie) potępiano zwłaszcza w okresie PRL-u (patrz obok).

Przykład użycia: (źródło tutaj).

Burak

Dlaczego człowiek głupi, tępy, nieokrzesany, arogancki jest nazywany burakiem, a nie na przykład selerem? Nie wiadomo. Może kojarzy się to z burczeniem, odburkiwaniem, a może taki typek jest tak samo nieciekawy jak nieobrany burak przybrudzony ziemią.

Wiemy na pewno, że etymologia w przypadku buraka trochę nas zwodzi, albowiem nazwa tego warzywa nie pochodzi od słowa "bury", tylko od łacińskiego borrago – ogórecznik, czyli całkiem innej rośliny. Po prostu z obu przyrządzano sałatę, komuś się pomyliło i tak już zostało po dziś dzień.

Przykład użycia: "Ty tępy buraku!" (artykuł w Poradni PWN tutaj).

Burżuj

Francuskie słowo bourgeoisie oznacza burżuazję, czyli klasę kapitalistów, posiadaczy, mieszczan (burgeois – mieszczanin, kołtun od bourg – miasto), pogardliwie o człowieku bogatym lub kapitaliście.

Burżuj oznacza przedstawiciela burżuazji, znienawidzonej warstwy społecznej, wzbogaconej na pracy człowieka poczciwego, biednego, ciemiężonego. Słowo wprowadza dużą emocjonalność wypowiedzi, często używane w brukowcach.
Przykład użycia: "Burżuj pod ścianą Eurokołchozu" (nagłówek stąd).

Bydlę, bydlak

Obelżywość tych wyrazów wynika z porównania człowieka do bydlęcia – stworzenia nierozumnego, gnanego stadami, wypasanego, zaprzężonego do pracy. A tymczasem to słowo łączy się bardzo mocno z niezbędnym czasownikiem, podstawowym w wielu językach. "Bydło" pochodzi od "być", a "stado" od "stać".

Zanim wyraz "bydło" oznaczał żywy inwentarz, pierwotnie był synonimem dobytku, mieszkania, bytu, stanu, a nawet dobrobytu. Brückner podaje przykłady z modlitewników i śpiewników nabożnych z XV w.: (zwrot do Maryi) "tyś rozkosz bydła rajskiego", "daj mi z tobą bydlić" (=mieszkać), "racz nas darować niebieskim bydlenim".

Znaczenie zmieniało się następująco:

byt, mieszkanie → własność, posiadanie → żywy inwentarz rogaty.

Ciekawostka: Forma liczby mnogiej, czyli bydło, dzisiaj oznacza tępą zgraję albo niewychowane towarzystwo, również przejawiające zachowania wandalizujące ("wpuścić bydło na salony…").

Przykład użycia: "Zobacz, bydlaku! To ich zabiłeś!" (nagłówek Fakt24)

***

Tym razem prócz standardowych słowników i encyklopedii wymienianych w poprzednich wpisach skorzystałam również z "Bestiariusza słowiańskiego" Pawła Zycha i Witolda Vargasa (Olszanica 2013).

Słownik inwektyw. Od baby do bęcwała

Bez zbędnych formalności i przydługich wstępów. Dla wszystkich zaintrygowanych i zniecierpliwionych, skrzętnie notujących w notesie co ciekawsze obelgi i określenia negatywne – oto kolejna odsłona słownika inwektyw. Dziś pierwsza część litery B.

Przypominam: litera A tutaj.

litera B

Baba

oraz babsko, babsztyl, baba-jaga (baba Jaga) i baba-jędza

Część spośród wielu znaczeń słowa "baba" jest nacechowana negatywnie. Pomijam zdrobnienia typu babcia, babunia, babusia, babinka, (ładna) babeczka, a także inne desygnaty (dawne i istniejące do teraz), takie jak roślina, ciasto wielkanocne, narzędzie do ubijania, owad, drobna moneta itd. Interesują mnie te konteksty, w których określenie "baba" jest obelgą.

Gloger, XIX-wieczny encyklopedysta, podaje, że babą nazywają mężczyznę tchórzliwego, zniewieściałego lub plotkarza. A więc słowo to skupia w sobie najgorsze stereotypy dotyczące płci żeńskiej. Dodałabym płaczliwość (mazgaić się jak baba), niezdecydowanie i brak umiejętności technicznych (jeździć jak baba).

Poza tym baba to stara, brzydka kobieta, pochylona, pomarszczona, odpychająca. I stąd już blisko do określeń baba-jaga (baba Jaga) i baba-jędza. W baśniach jest ona zawsze negatywnym bohaterem, czarownicą, kobietą złą, mściwą i swarliwą. Stanowi zagrożenie. Czasem pojawia się w pogróżkach dla dzieci: "Jak będziesz niegrzeczny, to przyjdzie baba Jaga i cię porwie".

Przykład użycia: "Nie zachowuj się jak baba!" "Babo! Co robisz?"

Ciekawostka 1: Przedsionek w kościele nazywano babińcem.

Ciekawostka 2: Babami nazywano m.in. niekształtne posągi (patrz poniżej) z czasów pogańskich, a przez podobieństwo kształtu nazwano tak ciasto.

Ciekawostka 3: Hinduskie baba oznacza dosłownie ojca. Całkowicie odwrotnie niż w naszym kręgu kulturowym.

Bałwan

Pierwotnie (z łac. bancus) słowo to oznaczało wielki kawał, słup, bryłę (soli), a także morskie fale – skłębione i niekształtne wały wody. Potem – przed podobieństwo wizualne – zaczęło określać także słupy-bożyszcza, czyli niekształtne kamienne posągi z czasów pogańskich (por. baby). Stąd też mamy słowo "bałwochwalstwo" (skrócone "bałwanochwalstwo"). Śnieżny dziecięcy twór – jak się okazuje, jest reminiscencją z czasów pogaństwa.

I już się domyślamy, dlaczego to słowo zaczęło być synonimem kogoś nieruchomego, ciężkiego, niezgrabnego, nieokrzesanego, głupiego.

Przykład użycia: "Ty bałwanie, czego znowu nie umiałeś?"

Bandyta, banita

Banda to rota, zgraja, a więc bandyta to ktoś, kto do tej zgrai przynależy. Słowa "bandyta" i "banita" oznaczają osoby poza prawem (banita to skazany na wygnanie), w jakiś sposób naznaczone i wyrzucone poza społeczeństwo. Dlatego te określenia mogą być nacechowane negatywnie.

Bandyta to inaczej opryszek, gangster, typ spod ciemnej gwiazdy – może okraść, obić, zgwałcić, zagrozić, nastraszyć, skrzywdzić.

Przykład użycia: "To bandyta, nie chciałbym się na niego natknąć!"

Baran

Nie wiedzieć dlaczego przyjęło się używać nazwy tego skołtunionego zwierzaka, by określić raczej osobę tępą i cokolwiek nierozumną niż upartą. W ogóle człowiek lubi uważać, że człowiek brzmi dumnie, a zwierzę obraźliwie. Nie do końca jest to właściwe, ale pokazuje antropocentryzm naszego językowego obrazu świata.

Przykład użycia: "Tego pana żona zdradza, a ty mordę wydzierasz, baranie!" ("Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz?" reż. S. Bareja)

Barbarzyńca

Greckie słowo barbaros oznacza cudzoziemca, nieokrzesanego, ignoranta, a łacińskie barbaria – obce kraje. Kojarzy mi się tutaj także hiszpańskie słowo barba, czyli broda. No bo przecież dzikus jest zawsze nieogolony i potargany.

Według słownika Kopalińskiego barbarzyńca to człowiek niecywilizowany, prymitywny, bez kultury. Nie należy do "nas", jest obcy, inny, a więc na pewno gorszy. Ale granice między "nami" a "nimi" nie zależały tylko od miejsca zamieszkania. Na przykład starożytni Grecy i Rzymianie uważali za barbarzyńców wszystkich tych, którzy zszywali ubrania z kawałków, zamiast je owijać wokół ciała, jak cywilizowani ludzie. Nosiciele spodni też nie mieli dobrej prasy.

A teraz przyjrzyj się, w co jesteś ubrany, barbarzyńco.

Przykład użycia: "Barbarzyńca w ogrodzie", zbiór esejów Z. Herberta.

Bastard, bękart

W filmach ukazujących dawniejsze czasy są to poniżające i wykluczające przezwiska. Od XV w. mówiono tak na dzieci nieprawego pochodzenia, nieślubne. Słowo "bastard" pochodzi ze średniowiecznego łacińskiego bastardus (a to z kolei ma korzenie celtyckie). Widocznie problem był wcale nierzadki, skoro słowo brzmi podobnie w różnych językach europejskich, a bastard doczekał się w polszczyźnie wielu pokrewnych określeń: baster, bastert, basztard, bastrzak, bastrzę. Powtarzająca się cząstka bast to prawdopodobnie podkład siodła, a więc bastard to dziecko spłodzone na byle czym, byle gdzie. Na miejsce poczęcia wskazuje również pochodzenie słowa "bękart" – z niemieckiego bankhart i bankart (bank – ławka, w przeciwieństwie do łoża małżeńskiego). W rodzinie wyrazów bękarta mieszczą się bęś i (w l.mn. bąsie) bąk (tak też nazywano dzieci spoza małżeństwa).

Ale to zapożyczenia. Z określeń typowo polskich funkcjonowały co najmniej dwa – wylęganiec i pokrzywnik (ze względu na amatorskie próby pozbycia się ciąży poprzez moczenie się w wywarze z pokrzyw). Podobno to ostatnie słowo pojawia się jeszcze w niektórych gwarach.

Ciekawostka: bękartami nazywano także towary niepewnej jakości (Brückner nazywa je rzeczami mniej pewnej dobroci), takie jak tkaniny czy napoje, w tym liche wino.

Przykład użycia: Jon Snow z "Gry o tron".

Bestia

Słowo żywcem przeniesione z łaciny (bestia – zwierz). Wyrazy pokrewne bestwieć, bestwić wskazują na niepokojący charakter zachowania danej osoby. Ktoś zachowuje się jak dzikie zwierzę, jest zły, okrutny, nie do opanowania. Sieje przerażenie i strach.

Przykład użycia: nagłówek RMF24 "Mariusz Trynkiewicz to bestia".

Bezmózgowiec

Posądzić kogoś o nieposiadanie mózgu jest doprawdy szalone, niepoprawne biologicznie i w ogóle bez sensu. Mimo to taka obelga istnieje w języku polskim, więc z uwagi na dokumentujący charakter tego słownika, warto ją odnotować. Przykładu użycia nie podaję, bo wydaje mi się to zbyt okrutne.

Bęcwał

Istniały dwie formy zapisu: bęcfwał, bęcwał. Tymi uroczymi określeniami nazywano kogoś niezgrabnego, bałwana. Według etymologów słowo to jest powiązane z dźwiękonaśladowczym czasownikiem bęcnąć, czyli uderzyć, upaść. Dziś bęcwał to po prostu ktoś głupi. Może chodzi o to, że został uderzony (bęcnięty) w głowę i tak mu zostało.

Mam wrażenie, że słowo wychodzi z użycia, być może na skutek pewnych trudności w wymawianiu.

Przykład użycia: "Co z niego za bęcwał!"

***

Prócz niezastąpionego "Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" W. Kopalińskiego oraz arcyciekawego "Słownika etymologicznego języka polskiego" A. Brücknera korzystałam też z I tomu "Encyklopedii staropolskiej" Z. Glogera. I prawdopodobnie najczęściej będę korzystała z tych trzech pozycji.

Słownik inwektyw. Litera A

Niektórzy nie przepadają za słodkimi określeniami typu "kochanie" czy "skarbie", za to wolą alternatywne sposoby podtrzymywania kontaktu z ukochaną osobą. Inni brakuje słów, by kreatywnie obrazić ludzi, których nie lubią lub żartobliwie zwracać się do tych, których lubią, ale nie chcą im zbytnio tego okazywać. Jeszcze inni interesują się rozwojem języka w różnych jego odgałęzieniach, niekoniecznie oficjalnych i poprawnych politycznie. Dla wszystkich tych, którzy chcą wzbogacić swoją wiedzę na temat obelżywości i negatywnych określeń człowieka używanych w języku polskim, oto część pierwsza słownika inwektyw.

literaA

Abderyta

Dzięki temu słowu można obrazić kogoś tak, żeby myślał, że chwalą jego mądrość. Oczywiście nie dotyczy to sytuacji, w której odbiorca komunikatu zna to słowo – tylko czy wówczas jest godzien tego miana?

Słowo pierwotnie dotyczyło mieszkańca Abdery (gr. abderites), a oznacza głupca, człowieka ograniczonego umysłowo, nieuka i niekrzesanego prostaka z prowincji. Cóż, mieszkańcy za swój brak bystrości i ogłady byli wyśmiewani przez starożytnych Greków. Złośliwe języki mają jednak wielką moc, skoro po tylu wiekach Abderyci nadal nie zostali zrehabilitowani w oczach świata. Określenie pozostało pejoratywne.

Przykład użycia: (z uznaniem w głosie) "Ooo, widzę, że z Ciebie jest wybitny abderyta, kolego".

Amator

Jeśli ktoś jest amatorem ciastek albo wdzięków jakiejś pani, nic w tym złego, a nawet wręcz przeciwnie, dobrze jest lubić coś lub kogoś (łac. amare – kochać). Można być amatorem – pasjonatem, osobą, która zajmuje się czymś dla przyjemności. Jeśli jednak amator stoi w opozcji do zawodowca, jeśli na dodatek amator zabiera profesjonaliście chleb powszedni, obniża jakość usługi i partaczy robotę, to wtedy może obrazić. Amatorszczyzna to też nie brzmi najlepiej.

Przykład użycia: "Amator", tytuł filmu K. Kieślowskiego (1979 r.).

Analfabeta

Greckie słowo analphabetos, jak łatwo się domyślić, dosłownie oznacza kogoś, kto nie zna abecadła (prefiks a- poprzedzający temat słowotwórczy zwykle oznacza zaprzeczenie lub brak). Słowo rozszerzyło swoje znaczenie i jako przenośnia jest stosowany jako ujma dla inteligencji. Oznacza bowiem nieuka, ignoranta i partacza, czyli kogoś, kto nie ma odpowiedniej wiedzy i umiejętności niezbędnych do wykonywania swojej pracy, krótko mówiąc: nie zna podstaw. Dla nas obecnie znajomość alfabetu jest podstawą, ale powszechność czytania i pisania w Polsce to zjawisko nie tak dawne.

Przykład użycia: "Ty analfabeto, nie widzisz, co tu jest napisane?"

Arogant

Nie tylko Grecy znali brzydkie słowa i obrażali bliźnich. Kolejne słowo pochodzi z łaciny i nie tyle obraża, co po prostu określa pewną negatywną cechę oraz jej nosiciela. Arrogantia oznacza zarozumiałość, a arrogare – przywłaszczać sobie, zapewne chodzi o wszelkie zasługi dla świata czy pochwały oraz komplementy. Arogant zachowuje się hardo i z butą, lekceważy innych, jest wobec nich zuchwały i impertynencki. Krótko mówiąc, dość nieprzyjemny typ.

Przykład użycia: "Z niego jest niezły arogant".

Awanturnik

To słowo wzięło się u nas z fr. aventure, a to z łac. adventura, czyli – jak można się łatwo domyślić – przygoda. Cząstka avant (jak przystało na język romański), wzięta z łac. ab ante, oznacza "naprzód"; stąd pokrewieństwo znaczeń takich słów jak awangarda czy awans.

Awanturnik w powieści czy filmie szuka przygód: wędruje, spotyka ludzi, miesza się w miejscowe sprawy, wchodzi w konflikty. W języku angielskim adventure, jak wiemy, zachowało mniej więcej swoje pierwotne znaczenie, więc źródłosłów jest czytelny. W dawnej polszczyźnie tym słowem określano ryzykowne przedsięwzięcie czy osobliwą przygodę, natomiast po pewnym czasie awantura nabrała rumieńców i przybrała bardziej pejoratywne konotacje. Sformułowanie "zrobić komuś nikczemną awanturę" oznacza przecież gwałtowną kłótnię, ostry zatarg, mocną scysję, połączoną nieraz z rękoczynami i przewracaniem stołów. Ciekawe, dlaczego. Może nasi przodkowie kojarzyli przygody właśnie i przede wszystkim z takimi zachowaniami. Można wyruszyć w przygodę razem z Bilbo Bagginsem, szukać skarbu i zabić smoka, a można z naszymi przodkami pokłócić się i obić komuś pysk.

Przykład użycia: "To ci awanturnica!" (zobaczcie, jak to się kojarzy: kobieta niespokojna, gwałtowna i kłótliwa. Nie żadna tam poszukiwaczka przygód).

***

Jeśli znacie jakieś inwektywy zaczynające się od litery A, zapraszam do komentowania.

Ps. Podczas opracowania haseł najczęściej korzystam ze "Słownika wyrazów obcych" W. Kopalińskiego (mam na półce, ale pod tym linkiem znajduje się wersja internetowa) oraz "Słownika etymologicznego" A. Brücknera, sjp PWN, internetowych słowników synonimów, czasem Wikisłownika.

1 2