Ubikacja, toaleta, wygódka… skąd się wzięły określenia „miejsca ustronnego”?

W dzisiejszym wpisie językoznawczym z serii Są różne słowa postanowiłam przyjrzeć się wyrazom, które określają toaletę.
Łazienka, ubikacja, toaleta i WC to najbardziej neutralne określenia, jakich użyjemy, kiedy chcemy „wyjść na stronę” czy „załatwić się”. Z wyrażeń cięższego kalibru wybrałam m.in. klop i sracz, omówię też ustęp, wychodek i parę ciekawszych eufemizmów.

Łazienka

Łazienka to taka mała łaźnia.
Zagadka etymologiczna: co trzeba było zrobić, by znaleźć się w łaźni?… Zleźć (złazić) na dół, do lepianki czy do komórki, w której lano wodę na rozgrzane kamienie lub ognisko. A więc do łazienki się łazi.

Ubikacja

Miejsce lub urządzenie do załatwiania potrzeb fizjologicznych. Jeśli chodzi o etymologię, spotkałam się z opiniami wskazującymi na język niemiecki i hiszpański (ubikation i ubicatión) – słowo to bardzo długo oznaczało po prostu pomieszczenie, pokój.

Toaleta

Słowo ma obecnie wydźwięk tak samo neutralny jak ubikacja, ale to dawny eufemizm – ze względu na francuskie pochodzenie uznano, że toaleta brzmi łagodniej niż inne wyrazy określające miejsce ustronne.
Podobnie jak w języku polskim, francuski wyraz toilette oznacza wysokie lustro z szufladami i przyborami do makijażu, czesania się i stroju, ubieranie się, elegancki strój kobiecy (zdrobnienie od toille – płótno) albo ustęp, klozet.

WC, wucet

Może nie wszyscy wiedzą, że ten tajemniczo brzmiący skrót to zapożyczenie z ang. water-closet. Kiedyś oznaczał tylko ubikację spłukiwaną wodą.

Klozet

Ustęp z urządzeniem wodociągowo-kanalizacyjnym, mówi nam mądrze słownik języka polskiego. Nazwa znowu przywodzi na myśl angielskie water-closet.

Kibel

Toaleta lub klozet, zwłaszcza obskurne. Ten regionalizm śląski oznacza wiadro, jest to też przenośne i potoczne określenie więzienia (w końcu można tam przecież kiblować). Pochodzi od niemieckiego Kübel (kubeł, wiadro).
A przy okazji śląskiej gwary – ciekawym synonimem kibla i ubikacji jest haziel (np. w zdaniu: Idę do haźla).

Wychodek

Słowo pojawiło się w XVII wieku i oznacza ubikację, ustęp, miejsce, do którego trzeba wyjść. Pochodzi od dawnego (bo XV-wiecznego) słowa wychód – ustęp, latryna. Od XIV w. też oznacza wyjście jako wywędrowanie oraz wyjście jako otwór przeznaczony do wchodzenia i wychodzenia. Tak więcj wychodzimy do wychodka, a potem coś z nas wychodzi. Taka kolej rzeczy.

Sracz

Słowo srać znane co najmniej od XVI wieku i – jak wiadomo – oznacza wydalanie kału. Wiąże się z nim wiele ciekawych derywatów: wysrywać, sraczka, zasraniec, nasrać, wysrać (się) czy sralki (bardzo interesująca nazwa śliwek). Etymologia porównawcza wskazuje na śmieci, gnój, brud, nieczystość, łajno. No i jak się domyślamy, sracz to po prostu miejsce do srania.

Wygódka

Nazwa nietrudna do rozszyfrowania. Pochodzi od wygody – wiadomo, lepiej iść do ustępu niż za stodołę. I większy komfort, i intymność. Wygódka jest urocza, schludna i funkcjonalna. Konstatacja przaśna nieco, ale cóż, samo życie.

Latryna, kloaka

Prowizoryczna ubikacja w postaci dołu na odchody. Oba wyrazy pochodzą z łaciny (latrina to skrót od lavatrina – kąpiel, łaźnia; cloaca – kanał, śluza, upust). Kloaka to także końcowy odcinek jelita niektórych zwierząt.

Szalet

Oznacza ubikację, zwłaszcza publiczną, ale także szwajcarski domek w stylu alpejskim, drewniany domek czy szałas w górach. Francuskie słowo chalet oznacza właśnie drewniany domek górali alpejskich. Kto by pomyślał.

Ustęp

Fragment, część utworu muzycznego czy lietrackiego (np. Mickiewicz napisał Ustęp, co nigdy nie kojarzyło mi się mistycznie i tym bardziej nie było niczym romantycznym). Dawniej ustęp – miejsce położone na uboczu, na stronie; miejsce odludne, dzikie, niedostępne. Cóż, trzeba było się znacznie oddalić za potrzebą.

Sławojka

To taki eufemizm oznaczający typowy wiejski wychodek, czyli mały drewniany domek z serduszkiem na drzwiach. Nazwa uwieczniła pewnego przedwojennego dygnitarza o nazwisku Sławoj-Składkowski, który propagował budowę takich przybytków na polskich wsiach. Światły człek.

Kakatorium, kakuar

Oba wyrazy pochodzą od czasownika kakać. Przyznacie, że są dość finezyjne w budowie i brzmieniu. Niby eleganckie, a jednak od razu wiadomo, o co chodzi.

Klop, klopik, klo

To słowo mniej więcej takiego pokroju jak kibel czy sracz. Zdrobnienie klopik czy skrót klo (swoją drogą – bardzo subtelny) łagodzą ogólną wymowę. Być może te wyrazy są w jakiś sposób związane z kloaką (jeśli chodzi o znaczenie, to z pewnością, ale być może mają wspólny źródłosłów?).

Wojtek Cybulski

Ciekawym eufemizmem jest powiedzenie, że ktoś idzie do Wojtka Cybulskiego. Brzmi jak szyfr. A po prostu chodzi o inicjały.

***

Źródła:
„Słownik eufemizmów polskich, czyli w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie” Anny Dąbrowskiej, słowniki etymologiczne Brücknera, Borysia, Długosz-Kurczabowej oraz słownik wyrazów obcych Kopalińskiego, SJP PWN, Wikisłownik.